สรุปสั้นๆ
- วางบันไดพาดตามกฎ 4 ต่อ 1: สูงขึ้นทุก 4 ฟุต (1.2 เมตร) ให้ขยับฐานออกจากผนัง 1 ฟุต (0.3 เมตร) จะได้มุมประมาณ 75 องศา
- ถ้าต้องก้าวข้ามไปยังหลังคาหรือระเบียง ปลายบันไดต้องยื่นพ้นจุดพาดอย่างน้อย 1 เมตร (3 ฟุต) และผูกหรือยึดส่วนบนกับส่วนล่างไม่ให้ลื่นไถล
- ปีนโดยหันหน้าเข้าหาบันได ให้มีจุดสัมผัสสามจุดตลอด (สองมือกับหนึ่งเท้า หรือสองเท้ากับหนึ่งมือ) จึงต้องไม่ถือของด้วยมือ
- ห้ามยืนสามขั้นบนสุด ห้ามต่อบันไดสั้นสองอันให้ยาว ห้ามเอื้อมตัวเกินแนวราง และห้ามใช้ใกล้สายไฟ ถ้าจำเป็นให้ใช้บันไดไฟเบอร์กลาส
- งานที่ต้องปีนสูงเกิน 3 เมตรแล้วใช้สองมือทำงาน CCOHS แนะนำให้สวมเข็มขัดนิรภัยผูกกับจุดยึดที่แข็งแรง ซึ่งงานบ้านทั่วไปมักไม่มี จึงควรจ้างผู้รับเหมาที่มีอุปกรณ์
บันไดที่ปลอดภัยเริ่มจากการวางให้ถูก ไม่ใช่การปีนให้เร็ว ฐานบันไดที่พาดกับผนังต้องห่างจากผนัง 1 ส่วนต่อความสูงที่ปลายบันไดพิงอยู่ 4 ส่วน (กฎ 4 ต่อ 1) ปลายบันไดต้องยื่นพ้นจุดพาดอย่างน้อย 1 เมตรถ้าต้องก้าวขึ้นไปต่อ และตอนปีนต้องมีมือกับเท้าสัมผัสบันไดรวมสามจุดตลอด งานบ้านที่คนตกบันไดส่วนใหญ่ก็พังตรงสามข้อนี้ คือวางชัน วางบนพื้นไม่มั่นคง และถือของปีน
บทนี้ใช้แนวปฏิบัติจากหน่วยงานด้านอาชีวอนามัยของแคนาดา (CCOHS) และสถาบัน NIOSH ของสหรัฐฯ ซึ่งเขียนไว้สำหรับงานอาชีพ แต่หลักการเดียวกันใช้กับคนที่ขึ้นเปลี่ยนหลอดไฟ ทาสีชายคา หรือเก็บใบไม้ในรางน้ำที่บ้านได้ ผมจะแยกให้ชัดว่าข้อไหนมาจากแหล่งไหน และข้อไหนเป็นข้อสังเกตของผมเอง
เลือกบันไดชนิดไหนให้ตรงกับงาน
NIOSH แบ่งบันไดพกพาเป็นสองกลุ่มที่ใช้ต่างกัน
- บันไดทรงตัวเองได้ เช่นบันไดสองขา ต้องกางสุด ล็อกตัวค้ำ (spreader) ให้แน่น และวางเท้าทั้งสี่ข้างบนพื้น
- บันไดที่ต้องพิง เช่นบันไดเดี่ยวและบันไดเลื่อน ต้องพาดกับพื้นผิวแนวตั้งที่แข็งแรงอยู่ใกล้ ๆ
NIOSH เตือนไม่ให้พาดปลายบันไดกับของที่แตกง่ายหรือขยับได้ เช่นกระจกหน้าต่าง CCOHS เพิ่มอีกข้อว่าห้ามพาดกับพื้นผิวที่ยืดหยุ่นหรือเคลื่อนได้
สำหรับบ้านพักอาศัย ผมใช้หลักเลือกแบบนี้
| งาน | ชนิดที่เหมาะ | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| เปลี่ยนหลอด ติดม่าน ทาสีเพดานห้อง | บันไดสองขา | ไม่ต้องพิงอะไร ใช้ในห้องที่พื้นเรียบ |
| ทาสีผนังภายนอก ล้างชายคา | บันไดเลื่อนหรือบันไดเดี่ยว | ต้องมีผนังแข็งแรงให้พิง และพื้นด้านล่างเรียบ |
| ขึ้นหลังคาหรือดาดฟ้า | บันไดที่ยื่นพ้นขอบได้ | ปลายต้องเกินจุดพาด 1 เมตร และยึดด้านบน |
| งานใกล้สายไฟ | ไฟเบอร์กลาส | หลีกเลี่ยงอลูมิเนียมและโลหะ |
CCOHS ให้ดูป้ายและเครื่องหมายบนตัวบันไดเสมอ ว่าระบุพิกัดน้ำหนักบรรทุกไว้เหมาะกับตัวคน เครื่องมือ และงานที่จะทำหรือไม่ บันไดมีสามระดับตามความทน คือ เบา (เกรด 3) ปานกลาง (เกรด 2) และหนัก (เกรด 1) ตัวเลขน้ำหนักที่แน่นอนของแต่ละเกรดไม่อยู่ในหน้าที่ผมเปิดอ่าน ให้อ่านจากป้ายของผู้ผลิตแทน
บันไดที่ซื้อมาจากร้านทั่วไปมักไม่ได้ระบุเกรดตามมาตรฐานแคนาดา ถ้าป้ายไม่มีน้ำหนักบรรทุกเลย ผมถือว่าเลือกรุ่นอื่นดีกว่า
วางบันไดพาดอย่างไรให้ได้มุมที่ถูก
กฎ 4 ต่อ 1 ที่ทั้ง CCOHS และ NIOSH ใช้คือ ทุกความสูง 4 ฟุต (1.2 เมตร) ที่จะปีน ให้ขยับฐานออกจากผนัง 1 ฟุต (0.3 เมตร) CCOHS ระบุว่ามุมที่ได้ประมาณ 75 องศา ซึ่งสมดุล แข็งแรง และกันลื่นได้ดีที่สุดสำหรับการใช้งาน
ตัวอย่างคำนวณ (เป็นตัวอย่างสมมติ ไม่ใช่ตัวเลขจากแหล่งอ้างอิง): ชายคาบ้านสูงจากพื้น 3.6 เมตร จะวางฐานห่างผนัง 3.6 หาร 4 ได้ 0.9 เมตร ความยาวบันไดตามแนวเอียงจากพื้นถึงชายคาประมาณ 3.7 เมตร ถ้าจะก้าวขึ้นไปต่อบนหลังคาต้องมีส่วนยื่นพ้นอีก 1 เมตร รวมใช้บันไดยาวไม่ต่ำกว่า 4.7 เมตรนับเฉพาะส่วนที่ใช้งานได้ ซึ่งบันไดเลื่อนที่ยืดออกแล้วต้องมีส่วนซ้อนกัน จึงยาวกว่านั้น ถ้าคำนวณแล้วพบว่าบันไดที่มีอยู่สั้นเกินไป ซึ่งถือเป็นสัญญาณให้เปลี่ยนวิธีทำงาน ไม่ใช่ให้ยืนขั้นบนสุดเพิ่ม
เช็กทีละข้อก่อนขึ้น
- ตรวจสายไฟเหนือศีรษะและรอบ ๆ จุดที่จะวาง ถ้ามีสายไฟอยู่ใกล้ให้เลิกใช้บริเวณนั้น
- เคลียร์เศษของ เครื่องมือ และสิ่งกีดขวางรอบฐานและจุดพาดด้านบน
- วางบนพื้นแข็ง เรียบ แห้ง และสะอาด ใช้ปลายยางกันลื่นหรือรองให้แน่น ห้ามวางบนกล่อง รถเข็น โต๊ะ หรือนั่งร้านเพื่อให้สูงขึ้น และห้ามใช้บนน้ำแข็ง โคลน หรือพื้นลื่น
- ให้ราวบันไดทั้งสองข้างวางบนจุดพาด ห้ามให้ขั้นบันไดเป็นตัวรับ
- ผูกส่วนบนและยึดส่วนล่างไม่ให้ลื่น ถ้ามีคนช่วยจับฐานก็ควรให้จับไว้ตลอด
- ถ้าวางในประตู ทางเดิน หรือทางรถเข้าออก ให้กั้นหรือล็อกประตูไว้ก่อน
ปีนขึ้นลงอย่างไร
ทั้งสองแหล่งตรงกันเรื่องสามจุดสัมผัส NIOSH เขียนว่าแนวปฏิบัติที่ดีที่สุดคือต้องมีสามจุดสัมผัสตลอดตอนปีนขึ้นหรือลง CCOHS อธิบายเพิ่มว่า หมายถึงสองมือกับหนึ่งเท้า หรือสองเท้ากับหนึ่งมือ
- หันหน้าเข้าหาบันได ทั้งตอนปีน ลง และทำงาน
- จับขั้น ไม่ใช่จับราว
- ให้จุดศูนย์กลางลำตัวอยู่ระหว่างราวทั้งสองข้าง
- ใส่รองเท้าพื้นกันลื่น เช็ดโคลนหรือน้ำที่พื้นรองเท้าก่อนขึ้น
- บันไดแบบกว้างขนาดเดียวให้ขึ้นได้คนเดียว
เรื่องที่คนทำผิดบ่อยที่สุดคือถือของขึ้น เพราะมือที่ถือของจะไม่ได้จับบันได ทั้งสองแหล่งแนะนำตรงกันว่าอย่าถือของด้วยมือบนบันได ให้ใช้เชือกชักของขึ้น หรือคล้องเครื่องมือกับเข็มขัด NIOSH เสนอให้ใส่ของในถังหรือกระเป๋าสะพายที่ไม่รบกวนการจับ
ถ้ารู้สึกเวียนหัวหรือใจสั่นกลางบันได CCOHS แนะนำให้โอบแขนคล้องกับขั้นบันได พิงหัวกับขั้นอื่นหรือราว แล้วค่อย ๆ ไต่ลง การพักบ่อยจะช่วยลดอาการล้าที่แขน
สิ่งที่ห้ามทำบนบันได
CCOHS ระบุข้อห้ามไว้ชัดและผมคัดมาเฉพาะที่เจอบ่อยกับงานบ้าน
- ห้ามทำงานบนสามขั้นบนสุดของบันได
- ห้ามต่อบันไดสั้นสองอันให้ยาวขึ้น เพราะราวบันไดรับน้ำหนักส่วนที่ต่อไม่ไหว
- ห้ามใช้เก้าอี้ ถัง หรือกล่องแทนบันได
- ห้ามเอื้อมตัวออกนอกแนวบันได ให้ลงมาเลื่อนบันไดแทน
- ห้ามคร่อมระหว่างบันไดกับวัตถุอื่น
- ห้ามใช้บันไดวางนอนเป็นแผ่นกระดานหรือทางเดิน
- ห้ามยืนใต้บันไดที่มีคนปีนอยู่
- ห้ามทาสีบันไดไม้ ใช้ได้เพียงน้ำยารักษาเนื้อไม้หรือเคลือบใส
ข้อเอื้อมตัวคือข้อที่ละเลยง่ายที่สุด ตอนทาสีชายคาหรือผนังนอกบ้านจะรู้สึกว่าเอื้อมอีกนิดก็ถึง ให้ตั้งกฎส่วนตัวว่าสะดือต้องไม่พ้นแนวราวบันได ถ้าพ้นก็ลงมาเลื่อน การทำงานสูงอื่น ๆ ดูต่อใน ขั้นตอนทาสีบ้านภายนอก และ วิธีทาสีเพดาน
ตรวจบันไดก่อนและหลังใช้
CCOHS ให้ตรวจบันไดก่อนและหลังใช้ทุกครั้ง ถ้าพบว่าชำรุดให้ติดป้ายและเลิกใช้ แล้วซ่อมหรือทิ้ง NIOSH ให้ดูว่าขั้นทุกขั้นอยู่ครบและแน่น ข้อสังเกตต่อไปนี้เป็นความเห็นของผมเอง ไม่ได้มาจากแหล่งอ้างอิง ให้เช็กเพิ่ม
- ราวบิดเบี้ยวหรือหัก ขั้นหลวมหรือขยับ
- ตัวค้ำของบันไดสองขายังล็อกได้แน่นหรือไม่
- ปลายยางที่เท้ายังสึกไม่หมด
- บันไดไม้มีรอยร้าวตามเสี้ยนหรือไม่
บันไดอลูมิเนียมที่เคยโดนรถทับหรือล้มกระแทกจนราวงอแล้ว ไม่ควรดัดกลับมาใช้ใหม่ ผมถือว่าเป็นของสิ้นอายุ
ใกล้สายไฟ ต้องระวังเป็นพิเศษ
CCOHS ระบุให้ห้ามใช้บันไดใกล้สายไฟเหนือศีรษะ เว้นแต่รักษาระยะปลอดภัยได้ และให้ใช้บันไดไฟเบอร์กลาสเมื่อมีไฟฟ้าเป็นความเสี่ยง ระยะที่ปลอดภัยแน่นอนในไทยไม่ได้อยู่ในหน้านี้ ให้สอบถามการไฟฟ้านครหลวงหรือการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคในพื้นที่ก่อนทำงานใกล้สายเมน
งานแก้ไขระบบไฟในบ้านเอง เช่นเดินสายหรือเปลี่ยนสายที่เพดานโดยยืนบนบันได ควรให้ช่างไฟฟ้าทำ ดูหลักคิดใน ระบบไฟฟ้าในบ้าน ส่วนงานที่ต้องปีนสูงอย่างเปลี่ยนโคมไฟ ให้ปิดเบรกเกอร์วงจรนั้นก่อน และหากเป็นงานซ่อมหลังคาให้ดู หลังคารั่วซ่อมยังไง ว่าจุดไหนควรให้ช่างทำ
งานแบบไหนควรจ้างแทนการขึ้นเอง
CCOHS แนะนำให้ใช้บันไดพกพาเฉพาะเมื่อไม่มีทางอื่นที่ปลอดภัยกว่า เช่นบันไดถาวรหรือนั่งร้าน และให้สวมเข็มขัดนิรภัยผูกกับจุดยึดที่เหมาะสมเมื่อทำงานสูงตั้งแต่ 3 เมตร (10 ฟุต) ขึ้นไป หรือต้องใช้สองมือทำงาน ซึ่งผู้ใช้ต้องผ่านการฝึกอบรมการป้องกันการตกด้วย
ผมใช้เกณฑ์ง่าย ๆ ตัดสินใจ
- ต้องใช้สองมือทำงานต่อเนื่องเกินสองสามนาที เช่นทาสีหรือขัดชายคา ควรเปลี่ยนเป็นนั่งร้านเตี้ยหรือจ้างช่างที่มีนั่งร้าน
- ปลายบันไดต้องข้ามขอบหลังคา หรือพื้นล่างลาดเอียง เป็นงานที่ควรให้ผู้รับเหมาทำ
- ฐานบันไดอยู่บนหญ้า ดินอ่อน หรือพื้นต่างระดับ ให้ปรับพื้นก่อน ไม่ใช่เอาอิฐรองใต้เท้า
- ไม่มีคนอยู่ช่วยในบ้านเลย ก็ควรเลื่อนงานสูงออกไป เพราะถ้าตกจะไม่มีคนเรียกความช่วยเหลือ
ก่อนจ้างช่าง ถามให้ชัดว่ามีนั่งร้านหรือบันไดที่ผ่านการตรวจอยู่ในประกัน และมีอุปกรณ์กันตกสำหรับงานสูงหรือไม่ งานที่มักต้องปีนสูงในบ้านเดี่ยวอีกอย่างคือทำความสะอาดและติดตั้ง รางน้ำฝน ซึ่งควรถามเรื่องอุปกรณ์กันตกก่อนตกลงราคา
คำถามที่พบบ่อย
บันไดอลูมิเนียมใช้ซ่อมไฟหรือเปลี่ยนหลอดไฟได้ไหม
ควรเลี่ยง โลหะนำไฟฟ้า CCOHS ระบุให้ใช้บันไดไฟเบอร์กลาสเมื่อมีไฟฟ้าเป็นความเสี่ยง และให้อยู่ห่างสายไฟ ก่อนขึ้นเปลี่ยนหลอดควรปิดเบรกเกอร์วงจรนั้นก่อน
ถ้าฐานบันไดวางบนพื้นกระเบื้องเปียกหรือพื้นลื่น ทำอย่างไร
ไม่ควรขึ้น ให้เช็ดพื้นให้แห้งและสะอาดก่อน แล้วค่อยวาง NIOSH ให้เช็กว่าพื้นที่ที่เท้าบันไดวางเป็นพื้นเรียบ แห้ง และสะอาด ถ้ายังกลัวลื่นให้ใช้คนช่วยจับฐาน
แหล่งอ้างอิง
- Ladders - Portable | Canadian Centre for Occupational Health and Safety (CCOHS)
- Ladder Safety in the Wholesale and Retail Trade Sector: Take the Right Steps towards Safety | NIOSH, Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
