ขนาดเหล็กเส้นมาตรฐาน อ่านแบบ DB12 RB6 และคำนวณน้ำหนัก

เปิดแบบโครงสร้างบ้านหน้าตาราง Beam Schedule แล้วเจอตัวอักษรกับตัวเลขอัดกันแน่น 2-DB16, 3-DB12, [email protected], [email protected] เจ้าของบ้านส่วนใหญ่ข้ามหน้านี้ไปเพราะคิดว่าเป็นเรื่องของวิศวกรกับช่าง ผมคิดว่าควรอ่านได้อย่างน้อยระดับหนึ่ง เพราะตอนเหล็กมาส่งหน้างานและตอนตรวจก่อนเทคอนกรีต คนที่ถือเงินคือเจ้าของบ้าน

เรื่องความต่างระหว่างเหล็กกลมกับข้ออ้อย เกรด SR24 SD40 และเครื่องหมายบนเส้น ผมเขียนไว้แล้วใน เหล็กเส้นข้ออ้อยและเหล็กกลม ที่นี่จะเน้นขนาด ตารางน้ำหนัก และการอ่านสัญลักษณ์ในแบบ

ขนาดเหล็กเส้นกลมตาม มอก. 20-2559

เหล็กเส้นกลมผิวเรียบมีชั้นคุณภาพเดียวคือ SR24 มาตรฐานกำหนดความต้านแรงดึงไม่น้อยกว่า 385 เมกะปาสคาล และจุดคราก (yield) ไม่น้อยกว่า 235 เมกะปาสคาล ขนาดที่มาตรฐานระบุพร้อมมวลต่อเมตรมีดังนี้

ชื่อเรียก	เส้นผ่านศูนย์กลาง (มม.)	มวล (กก./ม.)	มวลต่อเส้น 10 ม. (กก.)
RB6	6	0.222	2.22
RB8	8	0.395	3.95
RB9	9	0.499	4.99
RB10	10	0.616	6.16
RB12	12	0.888	8.88
RB15	15	1.387	13.87
RB19	19	2.226	22.26
RB22	22	2.984	29.84
RB25	25	3.853	38.53
RB28	28	4.834	48.34
RB34	34	7.127	71.27

ในงานบ้าน ขนาดที่เห็นบ่อยจริงๆ มีแค่ RB6 และ RB9 ใช้ทำเหล็กปลอกในเสาและคาน และใช้เป็นเหล็กเสริมในงานเล็กอย่างเสาเอ็นหรือทับหลัง ขนาดใหญ่กว่านั้นพบน้อยในบ้านพักอาศัย

ขนาดเหล็กข้ออ้อยตาม มอก. 24-2559

เหล็กข้ออ้อยมีบั้งบนผิวช่วยยึดเกาะคอนกรีต มาตรฐานแบ่งเป็นสามชั้นคุณภาพ

ชั้นคุณภาพ	ความต้านแรงดึงต่ำสุด (MPa)	จุดครากต่ำสุด (MPa)	ความยืดต่ำสุด
SD30	480	295	17%
SD40	560	390	15%
SD50	620	490	13%

ขนาดและมวลต่อเมตรตามมาตรฐาน

ชื่อเรียก	มวล (กก./ม.)	มวลต่อเส้น 10 ม. (กก.)	มวลต่อเส้น 12 ม. (กก.)
DB6	0.222	2.22	2.66
DB8	0.395	3.95	4.74
DB10	0.616	6.16	7.39
DB12	0.888	8.88	10.66
DB16	1.578	15.78	18.94
DB20	2.466	24.66	29.59
DB22	2.984	29.84	35.81
DB25	3.853	38.53	46.24
DB28	4.834	48.34	58.01
DB32	6.313	63.13	75.76
DB36	7.990	79.90	95.88
DB40	9.865	98.65	118.38

ตัวเลขมวลไม่ได้ขึ้นกับยี่ห้อ เพราะมาตรฐานกำหนดจากพื้นที่หน้าตัดของเหล็กขนาดนั้น สูตรที่ช่างใช้จำคือ มวลต่อเมตรเท่ากับเส้นผ่านศูนย์กลางยกกำลังสองหาร 162 เช่น 12 คูณ 12 ได้ 144 หาร 162 ได้ราว 0.889 กิโลกรัมต่อเมตร ใกล้กับค่าในตารางมาก

เทียบขนาดเป็นหุน

ร้านวัสดุต่างจังหวัดหลายแห่งยังเรียกเหล็กเป็นหุน 1 หุนเท่ากับ 1 ใน 8 นิ้ว หรือราว 3.175 มิลลิเมตร การเทียบนี้ใช้คุยกับร้านได้ แต่ตอนสั่งของให้ใช้ชื่อตามมาตรฐาน

เรียกแบบหุน	ขนาดที่คำนวณได้ (มม.)	ขนาดมาตรฐานที่ตรงกัน
2 หุน	ราว 6.4	RB6 / DB6
3 หุน	ราว 9.5	RB9 / DB10
4 หุน	ราว 12.7	RB12 / DB12
5 หุน	ราว 15.9	RB15 / DB16
6 หุน	ราว 19.1	RB19 / DB20
1 นิ้ว	ราว 25.4	RB25 / DB25

ข้อควรระวังคือ 3 หุน ร้านอาจหมายถึง RB9 หรือ DB10 ก็ได้ ซึ่งมีมวลต่างกัน 0.499 กับ 0.616 กิโลกรัมต่อเมตร ถ้าแบบเขียน DB10 แล้วได้ RB9 มา นั่นคือของผิดสเปกทั้งขนาดและชนิด

อ่านสัญลักษณ์เหล็กในแบบโครงสร้าง

แบบบ้านทั่วไปใช้รูปแบบการเขียนคล้ายกัน ผมสรุปตัวที่เจอบ่อยไว้ในตารางนี้

สัญลักษณ์ในแบบ	ความหมาย
4-DB12	เหล็กข้ออ้อย 12 มม. จำนวน 4 เส้น
2-DB16 + 1-DB12	เหล็กข้ออ้อย 16 มม. สองเส้น และ 12 มม. หนึ่งเส้น ในตำแหน่งเดียวกัน
[email protected]	เหล็กกลม 6 มม. วางห่างกันทุก 0.15 ม. มักเป็นเหล็กปลอก
[email protected] (ช่วง L/4)	เหล็กปลอกถี่ขึ้นเป็นทุก 10 ซม. ในช่วงหนึ่งในสี่ของความยาวคานจากหัวเสา
[email protected] #	เหล็กเสริมพื้นสองทาง ทุกทาง 20 ซม.
TOP / BOT	เหล็กบนและเหล็กล่างของคาน
ระยะหุ้ม 2.5 ซม.	ระยะจากผิวคอนกรีตถึงผิวเหล็ก

ตาราง Beam Schedule จะบอกชื่อคาน เช่น B1 B2 ขนาดหน้าตัดกว้างคูณลึก เหล็กบน เหล็กล่าง และเหล็กปลอก ส่วนตาราง Column Schedule บอกขนาดเสา จำนวนเหล็กยืน และเหล็กปลอก ถ้าแบบระบุ SD40 ที่หมายเหตุทั่วไป หมายความว่าเหล็กข้ออ้อยทุกเส้นในแบบต้องเป็นชั้นคุณภาพนั้น

ระยะหุ้มเป็นตัวเลขที่ช่างลดบ่อยที่สุดเพราะมองไม่เห็นหลังเท กฎกระทรวงกำหนดการออกแบบโครงสร้างอาคาร พ.ศ. 2566 นิยามระยะหุ้มไว้ชัดว่าเป็นระยะของคอนกรีตที่หุ้มเหล็กเสริม และกำหนดให้ผู้ออกแบบโครงสร้างต้องเป็นวิศวกรโยธา ตัวเลขระยะหุ้มของแต่ละชิ้นส่วนจึงต้องมาจากแบบ ไม่ใช่จากความเคยชินของช่าง

ขนาดที่พบบ่อยในบ้านสองชั้น

ตัวเลขด้านล่างเป็นภาพรวมโดยประมาณสำหรับบ้านพักอาศัยทั่วไป ไม่ได้ใช้แทนแบบของบ้านใด บ้านที่มีช่วงคานยาว พื้นรับน้ำหนักมาก หรือดินอ่อน ใช้เหล็กต่างจากนี้ได้มาก

ชิ้นส่วน	เหล็กยืนหรือเหล็กหลักที่เห็นบ่อย	เหล็กปลอกที่เห็นบ่อย
เสาบ้านชั้นล่าง	DB12 ถึง DB16 จำนวน 4 ถึง 8 เส้น	RB6 หรือ RB9
คานคอดิน คานชั้นสอง	DB12 ถึง DB16 บนล่าง	RB6
พื้นหล่อในที่	DB10 หรือ DB12 หรือตะแกรงเหล็กสำเร็จ	ไม่มี
ฐานราก	DB12 ถึง DB16 เป็นตะแกรง	ไม่มี
เสาเอ็น ทับหลัง ในผนัง	RB6 หรือ DB10 ตามแบบ	RB6

ถ้าอยากเข้าใจว่าเหล็กในคานแต่ละเส้นทำหน้าที่อะไร ดูต่อใน คานบ้าน ส่วนเหล็กในฐานรากอยู่ใน ฐานรากบ้าน

ประมาณน้ำหนักเหล็กก่อนสั่ง

ร้านขายเหล็กคิดราคาเป็นกิโลกรัม แต่ส่งของเป็นเส้น การประมาณน้ำหนักเองช่วยให้เทียบใบเสนอราคาได้ ตัวอย่างนี้ใช้คานยาว 4 เมตร หน้าตัด 20 คูณ 40 เซนติเมตร เหล็กบน 2-DB12 เหล็กล่าง 2-DB12 เหล็กปลอก [email protected]

เหล็กหลัก 4 เส้น ยาวเส้นละราว 4 เมตร ได้ 16 เมตร คูณ 0.888 ได้ราว 14.2 กิโลกรัม ยังไม่รวมระยะงอปลายและระยะทาบ
เหล็กปลอก ความยาว 4 เมตร หาร 0.15 ได้ราว 27 ช่อง จึงใช้ราว 28 ปลอก
ปลอกหนึ่งวงยาวราว 1.0 ถึง 1.1 เมตรเมื่อรวมขอ ได้รวมราว 30 เมตร คูณ 0.222 ได้ราว 6.7 กิโลกรัม
รวมคานนี้ราว 21 กิโลกรัม แล้วเผื่อระยะทาบและเศษตัดตามที่วิศวกรหรือผู้รับเหมาใช้

ทำแบบนี้ทุกคานทุกเสาจะได้น้ำหนักรวมของบ้าน ในทางปฏิบัติผู้รับเหมาจะถอดปริมาณจากแบบให้ หน้าที่ของเจ้าของบ้านคือสุ่มตรวจสองสามชิ้นว่าตัวเลขสมเหตุสมผล

เลือกความยาวเส้นให้เหลือเศษน้อย

เศษเหล็กที่ตัดทิ้งคือเงินที่จ่ายไปแล้วได้แต่น้ำหนักขายเศษคืน งานบ้านหลังเล็กเศษเหลือไม่มาก แต่งานที่ใช้เหล็กหลายตันการวางแผนตัดช่วยได้จริง หลักคิดง่ายๆ คือดูว่าชิ้นที่ต้องตัดยาวเท่าไร แล้วเทียบว่าเส้น 10 เมตรหรือ 12 เมตรตัดได้คุ้มกว่า

ชิ้นที่ต้องตัด	จากเส้น 10 ม.	จากเส้น 12 ม.
เหล็กปลอกยาว 1.05 ม.	9 ชิ้น เหลือเศษ 0.55 ม.	11 ชิ้น เหลือเศษ 0.45 ม.
เหล็กยืนเสายาว 3.2 ม.	3 ชิ้น เหลือ 0.4 ม.	3 ชิ้น เหลือ 2.4 ม. นำไปใช้ชิ้นสั้นอื่นได้
เหล็กคานยาว 4.6 ม.	2 ชิ้น เหลือ 0.8 ม.	2 ชิ้น เหลือ 2.8 ม.
เหล็กคานยาว 5.8 ม.	1 ชิ้น เหลือ 4.2 ม.	2 ชิ้น เหลือ 0.4 ม.

ตัวเลขในตารางเป็นตัวอย่างการคิด ความยาวจริงของแต่ละชิ้นต้องรวมระยะงอขอและระยะทาบตามแบบ ผู้รับเหมาที่ทำตารางตัดเหล็ก (bar bending schedule) ก่อนสั่งของมักเหลือเศษน้อยกว่าผู้รับเหมาที่ตัดไปตามหน้างาน ถ้าเห็นกองเศษเหล็กยาวเกินหนึ่งเมตรจำนวนมากที่หน้างาน ถามได้ว่าทำไมไม่นำไปใช้กับชิ้นสั้น เช่น เหล็กเสริมทับหลังหรือเสาเอ็น

ตรวจขนาดเหล็กตอนส่งของ

ขั้นตอนนี้ใช้เวลาไม่ถึงครึ่งชั่วโมงและใช้อุปกรณ์แค่ตลับเมตรกับเครื่องชั่ง

ดูเครื่องหมายบนเส้นเหล็กข้ออ้อย ต้องมีชื่อหรือรหัสผู้ผลิต ขนาด และชั้นคุณภาพ เช่น 12 SD40
สุ่มชั่งเส้นเต็มความยาว หารด้วยความยาวจริง แล้วเทียบกับตารางด้านบน
ใช้เวอร์เนียวัดเส้นผ่านศูนย์กลางเหล็กกลม เหล็กข้ออ้อยวัดยากกว่าเพราะมีบั้ง ให้ใช้การชั่งเป็นหลัก
นับจำนวนเส้นแต่ละขนาดเทียบกับใบส่งของ
ดูสภาพผิว สนิมขุยหนาหรือเหล็กงอผิดรูปไม่ควรรับ

มาตรฐาน มอก. 20 ยอมให้มวลของเหล็กกลมขนาดเล็กคลาดได้ในช่วงที่กำหนดทั้งรายเส้นและค่าเฉลี่ย เหล็กที่เบากว่าตารางเล็กน้อยจึงยังอยู่ในเกณฑ์ได้ แต่ถ้าเบากว่ามากจนชัดเจน เช่น ชั่งได้ใกล้ขนาดเล็กกว่าหนึ่งเบอร์ ให้ถือว่าเป็นเหล็กไม่เต็มขนาดและไม่ควรรับเข้างานโครงสร้าง

ก่อนเทคอนกรีต ตรวจเหล็กตามรายการนี้

จำนวนและขนาดเหล็กยืนในเสาตรงกับ Column Schedule
เหล็กบนและล่างของคานแต่ละตัวตรงกับ Beam Schedule
ระยะเรียงเหล็กปลอกถี่ตามที่แบบระบุในช่วงหัวเสาและปลายคาน
ระยะหุ้มมีลูกปูนรองครบ เหล็กไม่แตะแบบหล่อหรือพื้นดิน
ระยะทาบและตำแหน่งต่อเหล็กตามแบบ
เหล็กผูกลวดแน่น ไม่เคลื่อนเมื่อเหยียบ
ถ่ายรูปทุกจุดพร้อมตลับเมตรวางเทียบ เก็บไว้เป็นหลักฐานของงวดงานนั้น

รูปถ่ายเหล็กก่อนเทเป็นเอกสารที่มีค่าที่สุดของบ้านหลังหนึ่ง เพราะหลังเทแล้วไม่มีใครเห็นอีก วิธีใช้รูปเหล่านี้ตอนตรวจรับงวดงานผมอธิบายไว้ใน ตรวจรับงานก่อสร้างบ้าน