คานบ้าน มีกี่ชนิด รอยร้าวแบบไหนอันตราย และห้ามเจาะตรงไหน

ในงานรีโนเวทบ้าน เจ้าของบ้านมักถามว่าคานตัวนี้ขอเจาะได้ไหม จะเดินท่อแอร์ ท่อน้ำทิ้ง หรือสายไฟ บางคนถามว่าถ้าทุบผนังใต้คานออกจะเป็นอะไรไหม บางคนถามว่าคานที่ร้าวเป็นเส้นตรงนี้อันตรายหรือเปล่า คำถามพวกนี้ตอบได้ดีขึ้นมากถ้าเข้าใจว่าคานทำงานอย่างไร

คานทำงานอย่างไร

คานคือชิ้นส่วนคอนกรีตเสริมเหล็กแนวนอนที่พาดระหว่างเสา รับน้ำหนักจากพื้น ผนัง และหลังคา แล้วส่งน้ำหนักนั้นไปที่เสา กฎกระทรวงกำหนดการออกแบบโครงสร้างอาคาร พ.ศ. 2566 จัดคานเป็นโครงสร้างหลักร่วมกับเสา ตง พื้น และฐานราก และกำหนดให้ผู้ออกแบบคำนวณเป็นวิศวกรโยธา

เมื่อคานรับน้ำหนัก มันจะแอ่นตัวลงเล็กน้อย ผิวล่างกลางช่วงคานถูกยืดออก ผิวบนถูกบีบเข้า ส่วนช่วงใกล้หัวเสาจะกลับกัน ผิวบนถูกยืด คอนกรีตรับแรงบีบได้ดีแต่รับแรงยืดได้น้อยมาก เหล็กเสริมจึงถูกวางไว้ตรงตำแหน่งที่ถูกยืด

เหล็กในคาน	ตำแหน่ง	หน้าที่
เหล็กล่าง	ท้องคาน ตลอดความยาว เน้นกลางช่วง	รับแรงดึงตอนคานแอ่นลง
เหล็กบน	หลังคาน เน้นช่วงหัวเสา	รับแรงดึงด้านบนบริเวณจุดรองรับ
เหล็กปลอก	รัดรอบเหล็กบนและล่าง ถี่ขึ้นใกล้เสา	รับแรงเฉือน ยึดเหล็กหลักให้อยู่ที่
เหล็กเสริมพิเศษ	ตามที่แบบระบุ	รับแรงเพิ่มตรงจุดที่มีน้ำหนักกระจุก

ขนาดและจำนวนของเหล็กแต่ละกลุ่มมาจากการคำนวณ วิธีอ่านสัญลักษณ์อย่าง 2-DB16 หรือ [email protected] อยู่ใน ขนาดเหล็กเส้นมาตรฐาน เหล็กข้ออ้อยที่ใช้ในคานต้องมีชั้นคุณภาพตาม มอก. 24-2559 ตามที่แบบระบุ เช่น SD40

ชนิดคานที่พบในบ้าน

ชนิดคาน	อยู่ตรงไหน	ข้อสังเกตสำหรับเจ้าของบ้าน
คานคอดิน	ระดับพื้นดิน เชื่อมหัวเสาตอม่อ	รับผนังชั้นล่างและพื้น บางแบบรับพื้นสำเร็จรูป
คานชั้นบน	ใต้พื้นชั้นสองหรือชั้นสาม	มักเห็นเป็นแนวยื่นใต้ฝ้าถ้าไม่มีฝ้าปิด
คานหลังคา	รับโครงหลังคาหรือดาดฟ้า	สัมผัสความร้อนและความชื้นมาก ระวังรั่วซึม
คานยื่น	ยื่นออกนอกแนวเสา รับระเบียงหรือกันสาด	เหล็กหลักอยู่ด้านบน ไม่ใช่ด้านล่าง
คานแบน	กว้างและตื้นกว่าคานทั่วไป	ใช้เมื่อต้องการฝ้าเรียบ ต้องใช้เหล็กมากขึ้น
คานเหล็กรูปพรรณ	งานต่อเติมหรือโครงสร้างเบา	ต้องกันสนิมและกันไฟตามที่ออกแบบ
ทับหลัง	เหนือวงกบประตูหน้าต่างในผนังอิฐ	ไม่ได้รับน้ำหนักบ้าน รับแค่ผนังอิฐเหนือช่องเปิด

คานยื่นเป็นจุดที่ผมเน้นเป็นพิเศษ เพราะเหล็กหลักอยู่ด้านบน ถ้าช่างวางเหล็กตามความเคยชินเหมือนคานทั่วไปคือเหล็กหลักอยู่ด้านล่าง ระเบียงจะแอ่นลงและร้าวที่โคนได้ภายในไม่กี่ปี การตรวจเหล็กก่อนเทคานยื่นจึงต้องดูแบบประกอบทุกครั้ง

ข้อดีและข้อจำกัดของระบบเสาคาน

บ้านพักอาศัยในไทยส่วนใหญ่เป็นโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็กแบบเสาคาน ผนังอิฐเป็นผนังกั้นห้อง ระบบนี้มีทั้งด้านที่เป็นประโยชน์และด้านที่ต้องรู้ข้อจำกัด

ด้าน	ข้อดี	ข้อจำกัด
ผังห้อง	ทุบผนังกั้นเปลี่ยนผังได้ง่ายกว่าบ้านผนังรับน้ำหนัก	แนวเสาและคานเปลี่ยนไม่ได้
ช่างและวัสดุ	ช่างคุ้นเคย วัสดุหาง่ายทั่วประเทศ	คุณภาพขึ้นกับฝีมือหน้างานมาก
ฝ้าและงานระบบ	ซ่อนท่อและสายไว้ใต้ท้องคานในฝ้าได้	ท้องคานลดความสูงฝ้า งานระบบต้องเดินอ้อมคาน
ต่อเติม	ต่อชั้นได้ถ้าเสาและฐานรากออกแบบเผื่อไว้	บ้านที่ไม่ได้เผื่อ ต่อชั้นต้องเสริมโครงสร้าง
ความทนทาน	อายุใช้งานยาวถ้าระยะหุ้มและคอนกรีตดี	ระยะหุ้มบางนำไปสู่สนิมและผิวร่อน

รอยร้าวบนคาน แบบไหนต้องกังวล

รอยร้าวบนคานไม่ได้แปลว่าบ้านกำลังจะพังทุกครั้ง แต่ตำแหน่งและทิศทางของรอยบอกได้ว่าเกิดจากอะไร ผมแบ่งเป็นกลุ่มที่สังเกตได้จากพื้นด้านล่าง

ลักษณะรอยร้าว	ตำแหน่ง	สาเหตุที่เป็นไปได้	ระดับความกังวล
รอยเส้นผมสั้น กระจายไม่เป็นแนว	ผิวปูนฉาบ	ปูนฉาบหดตัว	ต่ำ
รอยแนวตั้งบางๆ ที่ท้องคาน	กลางช่วงคาน	คานแอ่นตัวรับน้ำหนัก	ติดตาม ถ้ากว้างขึ้นเรียกวิศวกร
รอยแนวเฉียงประมาณ 45 องศา	ใกล้หัวเสา	แรงเฉือนเกิน เหล็กปลอกไม่พอ	สูง เรียกวิศวกร
รอยตามแนวยาวคาน มีคราบสนิม	ตามแนวเหล็กล่างหรือมุมคาน	เหล็กเป็นสนิมดันคอนกรีต	สูง ต้องซ่อมโดยผู้มีความรู้
ผิวคอนกรีตกะเทาะ เห็นเหล็ก	ท้องคาน มุมคาน	สนิมลุกลาม ระยะหุ้มบาง	สูง
คานแอ่นจนเห็นด้วยตา	กลางช่วง	น้ำหนักเกินหรือโครงสร้างบกพร่อง	สูงมาก หยุดใช้งานบริเวณนั้น

เรื่องรอยร้าวจากสนิม เอกสาร CIP 25 ของ NRMCA อธิบายว่าสนิมมีปริมาตร 2 ถึง 4 เท่าของเหล็กเดิม จึงดันคอนกรีตให้แตกตามแนวเหล็กแล้วกะเทาะออก สาเหตุหลักคือคลอไรด์และการเกิดคาร์บอเนชันที่ลดความเป็นด่างของคอนกรีต เอกสารเดียวกันยกเกณฑ์ความกว้างรอยร้าวที่ยอมรับได้ในสภาพที่มีคลอไรด์ไว้แคบมาก ราว 0.15 มิลลิเมตร ซึ่งบอกว่ารอยร้าวที่น้ำซึมเข้าถึงเหล็กได้ไม่ใช่เรื่องผิวสวยอย่างเดียว

วิธีแยกรอยร้าวบนคอนกรีตโครงสร้างแบบละเอียดขึ้น พร้อมว่าอะไรซ่อมเองได้ ดูต่อใน คอนกรีตแตกร้าว ส่วนรอยร้าวบนผนังอิฐฉาบอยู่ใน รอยร้าวผนังบ้าน

ทำไมห้ามเจาะ สกัด หรือตัดคาน

คำขอที่พบบ่อยในงานรีโนเวทคือ สกัดท้องคานให้ท่อแอร์ผ่าน เจาะคานให้ท่อน้ำทิ้งจากห้องน้ำชั้นบน หรือตัดคานบางส่วนเพื่อยกฝ้าให้สูงขึ้น ทุกข้อนี้ทำลายสิ่งที่วิศวกรคำนวณไว้

• สกัดท้องคานลึกเพียงไม่กี่เซนติเมตรก็ถึงเหล็กล่าง ซึ่งเป็นเหล็กที่รับแรงดึงหลักกลางช่วงคาน
• เจาะทะลุคานใกล้หัวเสาตัดเหล็กปลอกในช่วงที่แรงเฉือนสูงสุด
• เจาะผ่านคานแล้วโดนเหล็กเส้นหลัก เหล็กที่ขาดไม่กลับมารับแรงได้อีก
• รูที่เจาะแล้วไม่อุดให้แน่น เป็นทางให้ความชื้นและอากาศเข้าถึงเหล็ก

ถ้าจำเป็นต้องเดินท่อผ่านคานจริง ทางที่ถูกคือให้วิศวกรกำหนดตำแหน่ง ขนาดรู และวิธีเจาะ ใช้เครื่องสแกนหาเหล็กก่อนเจาะ และใช้หัวเจาะคอร์ที่ตัดคอนกรีตเรียบ ถ้าไม่ผ่านเงื่อนไขของวิศวกร ทางเลือกคือเดินท่ออ้อมใต้ท้องคานแล้วทำฝ้าลดระดับบางส่วน

การเจาะผนังคอนกรีตทั่วไปเพื่อติดตั้งของ ผมแยกไว้ใน เจาะผนังปูน ซึ่งเป็นงานคนละระดับกับการเจาะคาน

เพิ่มน้ำหนักบนคานเดิม ต้องคิดก่อน

คานถูกออกแบบให้รับน้ำหนักตามการใช้งานที่ระบุในแบบ การเปลี่ยนการใช้งานทำให้น้ำหนักเปลี่ยน กฎกระทรวง พ.ศ. 2566 กำหนดน้ำหนักบรรทุกจรขั้นต่ำของห้องในบ้านพักอาศัยไว้ 200 กิโลกรัมต่อตารางเมตร หลังคา 50 และห้องเก็บของ 500 ตัวอย่างการเปลี่ยนที่เพิ่มน้ำหนักบนคานจริง

การเปลี่ยนแปลง	ผลต่อคาน
เปลี่ยนห้องนอนชั้นสองเป็นห้องเก็บของหรือห้องสมุด	น้ำหนักจรเพิ่มขึ้นหลายเท่า
ตั้งถังน้ำบนดาดฟ้าหรือบนพื้นชั้นบน	น้ำหนักกระจุกตรงจุดเดียว
ก่อผนังอิฐใหม่บนพื้นชั้นสองที่ไม่มีคานรับ	พื้นและคานข้างเคียงรับน้ำหนักผนังเพิ่ม
ปูกระเบื้องทับพื้นเดิมหลายชั้น	น้ำหนักตายตัวเพิ่มทั่วทั้งพื้น
ทำสวนดาดฟ้า	ดิน น้ำ และกระถางหนักกว่าที่คนส่วนใหญ่คิด

งานเหล่านี้ไม่ได้ห้ามทำ แต่ต้องให้วิศวกรตรวจว่าคานและพื้นเดิมรับได้หรือไม่ ก่อนลงมือ ไม่ใช่หลังเห็นรอยร้าว

คานในบ้านเก่าที่จะรีโนเวท ดูอะไรก่อน

ก่อนเริ่มรีโนเวทบ้านอายุเกินยี่สิบปี ให้เดินดูคานทุกตัวที่มองเห็นได้ และเปิดฝ้าดูบางจุดถ้าทำได้ เพราะงานรีโนเวทมักเพิ่มน้ำหนักหรือเจาะผ่านโครงสร้างเดิม การรู้สภาพคานก่อนช่วยให้ตั้งงบซ่อมได้ตั้งแต่แรก

จุดที่ดู	สิ่งที่มองหา
ท้องคานใต้ห้องน้ำชั้นบน	คราบน้ำ คราบสนิม ผิวกะเทาะ
คานรอบบ่อพักหรือถังเก็บน้ำ	ความชื้นสะสม รอยร้าวตามแนวเหล็ก
คานรับกันสาดและระเบียง	โคนคานยื่นร้าว ปลายคานตก
คานที่ถูกเจาะหรือสกัดในงานก่อนหน้า	รูที่อุดไม่เรียบร้อย เหล็กที่ถูกตัด
คานเหนือช่องเปิดที่ขยายภายหลัง	ร่องรอยการทุบผนังหรือเสาเดิม

ถ้าไม่มีแบบโครงสร้างเดิม วิศวกรจะใช้การวัดขนาดหน้าตัดและเครื่องสแกนหาเหล็กประเมินคร่าวๆ ก่อนตัดสินใจว่าคานตัวไหนรับน้ำหนักเพิ่มได้ ค่าใช้จ่ายส่วนนี้น้อยกว่าการแก้คานแอ่นหลังรีโนเวทเสร็จมาก แนวทางรวมของการรีโนเวทบ้านเก่าอยู่ใน รีโนเวทบ้านเก่า

เช็กลิสต์ตรวจคานก่อนเทคอนกรีต

ถ้ากำลังสร้างบ้านอยู่ นี่คือจุดที่ควรตรวจทุกคานก่อนอนุญาตให้เท ควรถ่ายรูปเหล็กเสริมของแต่ละคานไว้พร้อมจดวันที่และตำแหน่ง เพื่อให้ย้อนตรวจได้ภายหลัง เพราะเมื่อเทคอนกรีตแล้วจะมองไม่เห็นเหล็กอีก

• ขนาดหน้าตัดแบบหล่อกว้างและลึกตามตาราง Beam Schedule
• เหล็กบนและเหล็กล่างจำนวนและขนาดถูก โดยเฉพาะคานยื่นที่เหล็กหลักอยู่บน
• เหล็กปลอกถี่ตามที่แบบระบุในช่วงหัวเสา
• ระยะทาบเหล็กและตำแหน่งต่อไม่อยู่ในจุดที่แบบห้าม
• ลูกปูนรองท้องคานและข้างคานครบ ระยะหุ้มได้ตามแบบ
• ค้ำยันท้องแบบแน่นหนา ตั้งบนพื้นที่ไม่ทรุด
• ท่อร้อยสายไฟหรือปลอกท่อที่ต้องฝังผ่านคาน อยู่ในตำแหน่งที่วิศวกรอนุมัติ
• ทำความสะอาดเศษไม้และลวดในแบบก่อนเท

คานที่ผ่านรายการนี้ครบ ส่วนใหญ่จะไม่มีเรื่องให้กังวลไปอีกหลายสิบปี