สรุปสั้นๆ
- หัวล้านกรรมพันธุ์ (androgenetic alopecia) คือภาวะที่รากผมไวต่อฮอร์โมน DHT ทำให้ระยะเจริญของเส้นผมสั้นลง เส้นผมใหม่จึงเล็กและสั้นลงทุกรอบ
- รูปแบบในผู้ชายคือไรผมขมับถอยเป็นรูปตัว M และกลางกระหม่อมบาง เริ่มได้ตั้งแต่ปลายวัยรุ่น
- MedlinePlus ระบุว่าภาวะนี้พบในผู้ชายสหรัฐราว 50 ล้านคน และมากกว่าครึ่งของผู้ชายอายุเกิน 50 ปี
- ยีน AR เป็นยีนเดียวที่ยืนยันแล้วว่าเกี่ยวข้อง ส่วนชุดตรวจพันธุกรรมเพื่อทำนายหัวล้าน DermNet ระบุว่ายังไม่น่าเชื่อถือ
- งานวิจัยพบความเชื่อมโยงกับโรคหลอดเลือดหัวใจ ต่อมลูกหมากโต ภาวะดื้ออินซูลิน และความดันสูง ผมบางเร็วจึงเป็นเหตุผลที่ดีในการตรวจสุขภาพ
หัวล้านกรรมพันธุ์ไม่ได้เกิดจากการที่ผมร่วงมากขึ้นแบบที่หลายคนเข้าใจ สิ่งที่เกิดขึ้นจริงคือเส้นผมแต่ละเส้นที่งอกใหม่เล็กลง สั้นลง และสีจางลงทีละรอบ จนสุดท้ายรากผมผลิตได้แค่ขนอ่อนที่มองแทบไม่เห็น เมื่อเข้าใจกลไกนี้ คุณจะเข้าใจด้วยว่าทำไมยาต้องใช้นาน ทำไมเริ่มเร็วดีกว่า และทำไมแชมพูเปลี่ยนเรื่องนี้ไม่ได้
ชื่อทางการแพทย์และนิยาม
ชื่อทางการคือ androgenetic alopecia แปลตรงตัวได้ว่าผมร่วงที่เกี่ยวกับฮอร์โมนแอนโดรเจนและพันธุกรรม ในผู้ชายนิยมเรียกว่า male pattern hair loss เพราะผมบางเป็นรูปแบบที่คาดเดาได้ ไม่กระจายมั่ว
MedlinePlus ระบุว่าภาวะนี้พบในผู้ชายสหรัฐราว 50 ล้านคน และในมากกว่าร้อยละ 50 ของผู้ชายที่อายุเกิน 50 ปี DermNet ระบุตัวเลขใกล้เคียงกันในผู้ชายผิวขาว คือราวครึ่งหนึ่งเมื่ออายุ 50 และราว 80% เมื่ออายุ 70 ขณะที่ผู้ชายญี่ปุ่นและจีนได้รับผลกระทบน้อยกว่ามาก ตัวเลขของผู้ชายไทยโดยเฉพาะ เรายังไม่พบข้อมูลจากแหล่งเดียวกันนี้
กลไก DHT ทำอะไรกับรากผม
เส้นผมทุกเส้นผ่านวงจรสามช่วงซ้ำไปเรื่อยๆ ตลอดชีวิต
| ช่วง | ชื่อ | เกิดอะไรขึ้น |
|---|---|---|
| เจริญ | anagen | รากผมผลิตเส้นผมยาวขึ้นต่อเนื่อง ในหนังศีรษะปกติกินเวลา 3-6 ปี |
| เปลี่ยนผ่าน | catagen | รากผมหยุดผลิต หดตัว |
| พัก | telogen | เส้นผมค้างอยู่สักพักแล้วหลุด จากนั้นรากผมเริ่มรอบใหม่ |
ฮอร์โมนเพศชายเทสโทสเตอโรนถูกเอนไซม์ 5-alpha reductase เปลี่ยนเป็น DHT (dihydrotestosterone) DermNet ระบุว่าในรากผมที่ไวต่อ DHT ช่วงเจริญจะสั้นลงจาก 3-6 ปี เหลือเพียงไม่กี่สัปดาห์หรือไม่กี่เดือน ผลที่ตามมาคือ
- เส้นผมไม่มีเวลายาว ผมด้านบนดูสั้นและไม่ยอมยาวเท่าเดิม
- รากผมหดเล็กลงทุกรอบ เส้นผมใหม่จึงเส้นเล็กลง เรียกว่า miniaturisation
- ผมเส้นเล็กสีจางลง สะท้อนแสงน้อยลง หนังศีรษะจึงโผล่ให้เห็น
- DermNet อธิบายว่าปกติรากผมออกมาเป็นกลุ่มเล็กๆ กลุ่มละ 3-4 เส้น เมื่อเป็นหัวล้านกรรมพันธุ์ แต่ละกลุ่มจะค่อยๆ เหลือเส้นน้อยลง
ทำไมผมด้านข้างและด้านหลังไม่ร่วง คำตอบคือรากผมบริเวณนั้นไม่ไวต่อ DHT แบบเดียวกัน นี่คือเหตุผลที่การปลูกผมย้ายรากผมจากท้ายทอยขึ้นไปด้านบนได้ ผมที่ย้ายมายังคงคุณสมบัติเดิม รายละเอียดอยู่ใน ปลูกผมคืออะไร
หน้าตาของรูปแบบผมบาง
MedlinePlus อธิบายรูปแบบในผู้ชายว่า ไรผมจะถอยร่นเป็นรูปตัว M ที่ขมับทั้งสองข้าง และผมบริเวณกลางกระหม่อมบางลง เมื่อเวลาผ่านไปสองบริเวณนี้จะขยายเข้าหากัน จนเหลือผมเป็นรูปเกือกม้ารอบด้านข้างและด้านหลังศีรษะ
DermNet ยกตัวอย่างมาตรวัดอย่าง Norwood และ Sinclair ที่แพทย์ใช้แบ่งระดับจากไรผมปกติไปจนถึงเหลือแค่ผมรอบข้าง ตารางนี้สรุปแบบที่คุณดูเองในกระจกได้
| ระยะ | สิ่งที่เห็น |
|---|---|
| เริ่มต้น | ขมับเว้าลึกขึ้นเล็กน้อย ยังดูเหมือนไรผมผู้ใหญ่ทั่วไป |
| ชัดเจน | ขมับถอยเป็นรูป M ชัด ผมด้านหน้าบางเมื่อเปียก |
| กลาง | กลางกระหม่อมบางจนเห็นหนังศีรษะใต้แสงไฟ |
| ก้าวหน้า | ด้านหน้าและกลางกระหม่อมเชื่อมกัน เหลือแถบผมบางตรงกลาง |
| ปลาย | เหลือผมรอบข้างและด้านหลังเป็นรูปเกือกม้า |
ไม่ใช่ทุกคนเดินตามลำดับนี้ บางคนบางที่กลางกระหม่อมก่อนโดยไรผมหน้าแทบไม่เปลี่ยน บางคนไรผมถอยอย่างเดียวเป็นสิบปี ความเร็วก็ต่างกันมากในแต่ละคน
เริ่มเมื่อไร และใครเสี่ยง
AAD ระบุว่าหัวล้านกรรมพันธุ์เริ่มได้ตั้งแต่ปลายวัยรุ่นหรือช่วงอายุ 20 MedlinePlus ระบุเช่นกันว่าเริ่มได้ตั้งแต่วัยรุ่น ยิ่งเริ่มเร็ว มักยิ่งไปได้ไกลเมื่ออายุมากขึ้น
ปัจจัยเสี่ยงที่รู้แน่คือ
- อายุ ความชุกเพิ่มขึ้นทุกทศวรรษ
- ประวัติครอบครัว ทั้งฝั่งพ่อและฝั่งแม่
- เชื้อสาย ข้อมูลของ DermNet ชี้ว่าผู้ชายเอเชียตะวันออกพบน้อยกว่าผู้ชายผิวขาว
พันธุกรรม เข้าใจผิดกันเยอะ
ความเชื่อที่ว่า "ดูตาฝั่งแม่ก็รู้แล้ว" มีที่มาบางส่วน MedlinePlus ระบุว่ายีน AR เป็นยีนเดียวที่งานวิจัยยืนยันแล้วว่าเกี่ยวข้องกับภาวะนี้ ยีนนี้สร้างตัวรับแอนโดรเจน และอยู่บนโครโมโซม X ซึ่งผู้ชายได้รับจากแม่ อย่างไรก็ดี MedlinePlus ระบุว่าทั้งปัจจัยพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมหลายอย่างมีบทบาท ส่วน DermNet ระบุชัดว่ามีหลายยีนเกี่ยวข้อง และยีนเสี่ยงถ่ายทอดมาจากทั้งพ่อและแม่ ซึ่งอธิบายว่าทำไมพี่น้องในบ้านเดียวกันจึงเริ่มบางคนละอายุและคนละรูปแบบ
| ความเชื่อ | ข้อเท็จจริง |
|---|---|
| ได้มาจากตาฝั่งแม่อย่างเดียว | ยีน AR อยู่บนโครโมโซม X แต่ยังมีหลายยีนจากทั้งสองฝั่ง |
| ตรวจยีนแล้วรู้ล่วงหน้าได้ | DermNet ระบุว่าการตรวจพันธุกรรมยังไม่น่าเชื่อถือสำหรับเรื่องนี้ |
| สระผมบ่อยทำให้หัวล้าน | เส้นที่หลุดตอนสระคือเส้นที่อยู่ในระยะพักและจะหลุดอยู่แล้ว |
| ใส่หมวกทำให้หัวล้าน | หมวกที่ใส่สบายไม่ได้เปลี่ยนความไวต่อ DHT |
| ผู้ชายหัวล้านมีฮอร์โมนเพศชายสูงกว่า | ตัวกำหนดหลักคือความไวต่อ DHT ของรากผมซึ่งเป็นเรื่องพันธุกรรม |
| แชมพูแก้หัวล้านได้ | แชมพูอยู่บนหนังศีรษะไม่กี่นาที ผลต่อรากผมจำกัด |
เรื่องสระผม ถ้าคุณยังลังเลว่าควรสระถี่แค่ไหน เรามีคำตอบตามชนิดหนังศีรษะใน ควรสระผมบ่อยแค่ไหน
โรคที่งานวิจัยพบว่ามาคู่กัน
ส่วนนี้มักถูกมองข้าม MedlinePlus ระบุว่าหัวล้านกรรมพันธุ์ในผู้ชายมีความเชื่อมโยงกับภาวะสุขภาพหลายอย่าง ได้แก่
- โรคหลอดเลือดหัวใจ
- ต่อมลูกหมากโต
- มะเร็งต่อมลูกหมาก
- ภาวะดื้ออินซูลิน เช่น เบาหวาน และโรคอ้วน
- ความดันโลหิตสูง
ความเชื่อมโยงในที่นี้หมายถึงพบร่วมกันบ่อยกว่าที่คาด ไม่ได้แปลว่าผมบางทำให้เกิดโรคเหล่านี้ หรือทุกคนที่ผมบางจะเป็น แต่ถ้าคุณเริ่มผมบางตั้งแต่อายุน้อย การตรวจความดัน น้ำตาล และไขมันในเลือดเป็นประจำก็เป็นเรื่องสมเหตุสมผล
แยกจากผมร่วงแบบอื่นยังไง
| ลักษณะ | หัวล้านกรรมพันธุ์ | ผมร่วงชั่วคราว | ร่วงเป็นหย่อม |
|---|---|---|---|
| รูปแบบ | ตัว M และกลางกระหม่อม | บางทั่วทั้งหัว | วงกลมขอบชัด |
| ความเร็ว | ช้า เป็นปี | เร็วหลังป่วยหรือเครียด | เร็ว |
| ผมด้านข้าง | ไม่กระทบ | บางด้วย | เป็นได้ทุกที่ |
| กลับมาเอง | ไม่ | มักกลับมา | เป็นไปได้ |
ต้นเหตุอื่นที่ทำให้ผมร่วง เช่น ไทรอยด์ ยา และการขาดสารอาหาร ดูรวมได้ใน ผมร่วงเกิดจากอะไร
ทำไมเริ่มดูแลเร็วถึงคุ้มกว่า
เพราะกลไกเป็นการหดตัวของรากผมทีละรอบ ช่วงแรกรากผมยังอยู่ เพียงแต่ผลิตเส้นผมที่เล็กลง ช่วงนี้ยาที่มีหลักฐานยังมีรากผมให้ทำงานด้วย เมื่อปล่อยไปนานจนรากผมผลิตได้แค่ขนอ่อน หรือกลุ่มรากผมเหลือน้อยเส้นลง การเรียกกลับมาทำได้ยากขึ้นมาก AAD ระบุว่ายาทาอย่างมินอกซิดิลต้องใช้ 6-12 เดือนกว่าจะเห็นผล การเริ่มเร็วจึงหมายถึงการได้เวลานั้นคืนมาด้วย
อีกเหตุผลคือการตัดสินใจในช่วงแรกทำได้ใจเย็นกว่า คุณมีเวลาคุยกับแพทย์ ถามเรื่องผลข้างเคียง เปรียบเทียบค่าใช้จ่ายรายเดือน และลองทีละตัว แทนที่จะรีบซื้อทุกอย่างพร้อมกันตอนที่เห็นหนังศีรษะชัดแล้ว
ผู้หญิงเป็นได้ไหม
ได้ MedlinePlus ระบุว่าภาวะเดียวกันนี้เกิดในผู้หญิงได้ และมักเห็นชัดหลังหมดประจำเดือน แต่หน้าตาต่างกัน ผู้หญิงมักผมบางทั่วด้านบน แนวแสกกว้างขึ้น โดยไรผมด้านหน้ายังอยู่ที่เดิม และแทบไม่ล้านจนหมด MedlinePlus ระบุด้วยว่าในผู้หญิง นอกจากแอนโดรเจนแล้วยังมีปัจจัยอื่นที่ยังไม่รู้ร่วมด้วย ยาที่ใช้ในผู้หญิงจึงต่างจากผู้ชายบางส่วน ถ้าคนในบ้านกังวลเรื่องผมบางเหมือนกัน ควรแยกกันไปปรึกษาแพทย์
หนังศีรษะที่เริ่มโผล่ ต้องดูแลเพิ่ม
เมื่อผมด้านบนบางลง หนังศีรษะจะรับแดดตรงๆ มากขึ้น ใส่หมวกเมื่ออยู่กลางแดดนาน หรือใช้กันแดดชนิดสเปรย์หรือเจลบางเบาที่ไม่ทำให้ผมเหนียว ผลิตภัณฑ์จัดแต่งทรงที่เงามากจะสะท้อนแสงให้เห็นหนังศีรษะชัดขึ้น เนื้อด้านช่วยพรางได้ดีกว่า
รู้แล้วทำอะไรต่อ
ทางเลือกที่มีหลักฐานตามข้อมูลของ AAD และ DermNet ได้แก่ มินอกซิดิลทา ฟีนาสเตอไรด์หรือดูทาสเตอไรด์ที่ลดการสร้าง DHT มินอกซิดิลกินขนาดต่ำ และการปลูกผม ทุกตัวยกเว้นการปลูกผมได้ผลเฉพาะช่วงที่ใช้ เราเขียนลำดับขั้น เวลาเห็นผล และผลข้างเคียงไว้แยกใน ผมร่วงผู้ชาย แก้ยังไง
ถ้าคุณเป็นแบบนี้ ให้เริ่มที่ตรงนี้
| ถ้าคุณ | สิ่งที่ควรทำก่อน |
|---|---|
| ขมับเริ่มเว้า อายุยังไม่ถึง 30 มีญาติผมบาง | ถ่ายรูปไรผมเก็บไว้ทุก 3 เดือน นัดแพทย์ผิวหนังเพื่อยืนยันชนิด |
| กลางกระหม่อมบาง เห็นหนังศีรษะใต้ไฟ | ให้แพทย์ประเมิน คุยเรื่องยาก่อนผมหายมากกว่านี้ |
| ผมบางแบบกรรมพันธุ์ อายุ 30 ขึ้นไป | ตรวจสุขภาพประจำปี รวมความดัน น้ำตาล และไขมัน |
| บางทั่วหัวทันทีหลังป่วย | ไม่ใช่รูปแบบกรรมพันธุ์ อ่านเรื่องผมร่วงชั่วคราวก่อน |
| ไม่อยากใช้ยา | ยอมรับได้ ปรับทรงผมให้สั้นด้านข้าง หรือเลือกทรงสั้นทั้งหัว |
หัวล้านกรรมพันธุ์ไม่ใช่โรคอันตรายในตัวเอง การจะรักษาหรือไม่เป็นการตัดสินใจของคุณเองค่ะ สิ่งสำคัญคือรู้ว่าตัวเองเป็นแบบไหน และรู้ว่าทุกทางเลือกต้องแลกด้วยอะไร
คำถามที่พบบ่อย
หัวล้านกรรมพันธุ์ได้มาจากฝั่งแม่อย่างเดียวจริงไหม
ยีน AR ซึ่งเป็นยีนที่ยืนยันแล้วอยู่บนโครโมโซม X ที่ผู้ชายได้รับจากแม่ แต่ DermNet ระบุว่ามีหลายยีนเกี่ยวข้องและถ่ายทอดมาจากทั้งพ่อและแม่ การดูแค่ฝั่งแม่จึงไม่พอ
ใส่หมวกบ่อยทำให้หัวล้านไหม
หมวกที่ใส่สบายไม่ได้ทำให้เกิดหัวล้านกรรมพันธุ์ ซึ่งเกิดจากฮอร์โมนและพันธุกรรม ข้อควรระวังมีเพียงหมวกหรือทรงผมที่ดึงรั้งรากผมแน่นเป็นประจำ ซึ่งทำให้ผมร่วงอีกแบบได้
หัวล้านกรรมพันธุ์หายขาดได้ไหม
ยังไม่มียาที่ทำให้หายขาด ยาที่มีหลักฐานช่วยชะลอและเรียกผมบางส่วนกลับมาได้ระหว่างที่ใช้ ส่วนการปลูกผมย้ายรากผมที่ไม่ไวต่อ DHT มาไว้ด้านบน
แหล่งอ้างอิง
- Androgenetic alopecia | MedlinePlus Genetics, U.S. National Library of Medicine
- Male pattern hair loss (androgenetic alopecia, balding) | DermNet
- What is male pattern hair loss, and can it be treated? | American Academy of Dermatology (AAD)
