จัดสวนหน้าบ้าน วางผังตามแดด น้ำ และแรงที่มีดูแล

สวนหน้าบ้านที่รอดหลายปีเริ่มจากสองอย่างที่ไม่เกี่ยวกับชนิดต้นไม้ คือแดดตกตรงไหนช่วงเช้าและช่วงบ่าย และน้ำฝนไหลไปทางไหน ถ้าตอบสองข้อนี้ได้ ที่เหลือคือการเลือกพืชให้เข้ากับจุด และจัดงานพื้นแข็งกับระบบน้ำให้เสร็จก่อนปลูก ไม่ใช่เริ่มจากซื้อต้นที่ชอบแล้วหาที่วาง

ดูแดดสองรอบก่อนวางผัง

เดินดูหน้าบ้านตอน 9 โมงเช้าและ 3 โมงบ่ายในวันที่ไม่มีเมฆ วาดแปลนง่ายๆ แล้วระบายพื้นที่ที่โดนแดดตรงเกิน 6 ชั่วโมง พื้นที่ร่มรำไร และพื้นที่ร่มจัด ผลนี้ใช้เลือกพืชได้ตรงกว่าป้ายบนกระถาง

ทิศหน้าบ้าน	สภาพแดด	วางอะไรได้ผล
ตะวันออก	แดดเช้านิ่มๆ บ่ายร่ม	ไม้ดอก ไม้ใบ ไม้พุ่มรากตื้น ปลูกได้หลากหลาย
ใต้	แดดอ้อม แดดตลอดวันในหน้าร้อน	ไม้พุ่มทนแดด ไม้ใหญ่ขนาดกลางห่างตัวบ้านเพื่อให้ร่ม
ตะวันตก	แดดบ่ายแรง ความร้อนสะสม	ไม้พุ่มสูงทนแดดและแล้ง ไม้ใหญ่ถ้ามีที่ ลานกรวดหินที่ไม่สะท้อนเข้าบ้านมาก
เหนือ	ร่มเกือบทั้งปี ชื้น	ไม้ทนร่ม เฟิร์น ไม้คลุมดินชอบร่ม ระวังตะไคร่

หลักของโปรแกรมภูมิทัศน์เพื่อสิ่งแวดล้อมของมหาวิทยาลัยฟลอริดา (UF/IFAS) ในเก้าข้อ ข้อแรกคือ "ปลูกพืชให้เหมาะกับที่" เริ่มจากรู้ขนาดโตเต็มที่ของพืชก่อนปลูก และพิจารณาแดด ความชื้น และดินในจุดนั้น เอกสารแบบ pattern book ของโครงการเดียวกันแนะนำปลูกไม้ร่มทางตะวันออก ตะวันตก และใต้ของตัวบ้าน และบังเครื่องปรับอากาศด้วยต้นไม้ ซึ่งหลักการนี้ใช้ได้ดีกับบ้านเขตร้อนของไทยเช่นกัน เพราะแดดบ่ายทางตะวันตกเป็นแหล่งความร้อนใหญ่ของผนัง

ทางน้ำฝนและพื้นดิน ก่อนซื้อต้นไม้ใดๆ

หน้าบ้านที่น้ำขังหลังฝน ต้นไม้ส่วนใหญ่รากเน่าภายในหนึ่งฤดูฝน ทดสอบง่ายๆ ขุดหลุมลึกราว 30 ซม. เทน้ำเต็มหลุม แล้วดูว่าระบายหมดภายในวันถัดไปหรือไม่ ถ้ายังมีน้ำเหลือ ดินระบายช้า ต้องปรับระดับ ผสมดินร่วนทรายหรือปลูกบนแปลงยกสูง

สิ่งที่ต้องจัดก่อนปลูก

1. พื้นดินลาดห่างจากตัวบ้านและเข้าหาท่อระบายหรือแปลงรับน้ำ EPA แนะนำให้ปรับระดับดินให้ลาดออกจากฐานรากเพื่อกันน้ำเข้าตัวอาคาร
2. ทางไหลของน้ำจากรางน้ำฝนต้องไม่ลงตรงกลางแปลงปลูก
3. ตำแหน่งก๊อกน้ำและท่อรดน้ำ ถ้าจะวางระบบน้ำหยดหรือสปริงเกลอร์ให้ฝังก่อน
4. สายไฟสนามและสายไฟโคมไฟสวน ให้ช่างไฟวางแนวและเดินท่อก่อนปูพื้น งานระบบไฟฟ้าภายนอกที่ต่อกับตู้ไฟควรเป็นช่างไฟที่มีความรู้เท่านั้น
5. ปลายท่อน้ำทิ้งจากเครื่องปรับอากาศ ว่าจะระบายลงดินหรือท่อระบายน้ำ

น้ำที่ขังในจานรองกระถางหรือแอ่งหน้าบ้านเกินราวหนึ่งสัปดาห์ เป็นที่เพาะลูกน้ำยุง ปรับระดับให้น้ำไม่ขังเป็นเรื่องสุขอนามัยด้วย

แบ่งโซนให้ใช้งานจริง

สวนหน้าบ้านต้องรองรับสิ่งที่ใช้ทุกวันก่อน แล้วพื้นที่ที่เหลือจึงเป็นสวน

• ทางเดินจากประตูถึงบ้านกว้างราว 1.0 ถึง 1.2 เมตร ให้เดินสวนกันได้ ถ้ามีเก้าอี้รถเข็นหรือรถเข็นของ ขยายเป็น 1.2 ถึง 1.5 เมตร
• ที่จอดรถและทางเลี้ยว เว้นพื้นแข็งให้ล้อรถ ไม่ใช่หญ้า ดูสัดส่วนที่ ออกแบบที่จอดรถ
• แปลงปลูกริมรั้วและริมบ้าน กว้าง 0.6 ถึง 1.0 เมตร พอวางไม้พุ่มสองแถว
• จุดเด่นหนึ่งจุด เช่นต้นไม้ขนาดเล็กหรือแปลงหินหนึ่งกลุ่ม ไม่ต้องมีจุดเด่นห้าจุด
• ทางเก็บถังขยะหรือที่ซักล้าง ไม่ควรถูกซ่อนจนเข้าถึงไม่ได้

หลักคิดคือพื้นที่ปลูกควรเป็นแถบต่อเนื่อง ไม่ใช่กระจายเป็นเศษเล็กๆ เพราะแถบต่อเนื่องดูแลง่ายและดูสะอาด ตัวอย่างสมมติ หน้าบ้านกว้าง 10 เมตร ลึก 6 เมตร พื้นที่ 60 ตร.ม. ทางเดินกว้าง 1.2 เมตร ยาว 6 เมตร ใช้ 7.2 ตร.ม. ทางรถกว้าง 3 เมตร ยาว 6 เมตร ใช้ 18 ตร.ม. เหลือพื้นที่ปลูกราว 35 ตร.ม. ถ้าปลูกไม้พุ่มริมรั้วลึก 0.8 เมตร ตลอด 10 เมตร จะได้ 8 ตร.ม. ที่เหลือแบ่งเป็นสนามหญ้าเล็กหรือลานกรวด

ต้นไม้ห่างตัวบ้านเท่าไรถึงปลอดภัย

สมาคมธุรกิจรับสร้างบ้านแนะนำระยะห่างจากตัวบ้านตามขนาดต้นไม้ ต้นเล็กอย่างน้อย 2 ถึง 3 เมตร ต้นกลางอย่างน้อย 5 เมตร ต้นใหญ่ไม่น้อยกว่า 10 เมตร และห่างจากท่อระบายน้ำ ท่อประปา และสายไฟใต้ดินอย่างน้อย 3 ถึง 5 เมตร เพราะรากเคลื่อนเข้าหาแหล่งน้ำ รากแผ่ได้ราว 2 ถึง 3 เท่าของทรงพุ่ม ซึ่งชี้ว่าต้นใหญ่ในหน้าบ้านลึก 6 เมตรจะอยู่ใกล้เกินไปเสมอ

ผลที่ตามมาสำหรับหน้าบ้านส่วนใหญ่ คือเลือกไม้ขนาดเล็กถึงกลาง สมาคมยกตัวอย่างขนาดเล็กรากตื้นอย่างพุด มะลิ ไม้ประดับพุ่มเตี้ย และขนาดกลางอย่างแก้ว จำปี มะนาว มะกรูด ส่วนไทรและโพธิ์ที่รากแผ่กว้างและแรง เหมาะกับพื้นที่กว้างมากกว่าบริเวณบ้าน

ต้นไม้ที่รากหรือกิ่งล้ำรั้วไปถึงเพื่อนบ้าน

ปลูกชิดรั้วเกินไปจะกลายเป็นเรื่องกับเพื่อนบ้าน เทศบาลตำบลสันกลางสรุปมาตรา 1347 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไว้ว่า รากที่รุกล้ำและทำให้เสียหาย เช่นดันพื้นคอนกรีตหรือกำแพง เจ้าของที่ดินที่เสียหายตัดได้ทันที ส่วนกิ่งที่ยื่นล้ำต้องแจ้งเจ้าของต้นไม้ให้ตัดภายในเวลาอันสมควรก่อน การตัดโดยไม่แจ้งอาจมีความรับผิด จึงควรเว้นระยะจากแนวรั้วให้พอกับทรงพุ่มเมื่อโตเต็มที่ ดูความเข้ากันกับรั้วที่ รั้วบ้านแบบไหนสวย

พื้นแข็งหรือหญ้า เทียบแรงดูแล

แบบพื้น	แรงดูแล	น้ำฝนซึมได้	ข้อควรรู้
สนามหญ้า	ต้องตัดและรดน้ำสม่ำเสมอ	ซึมดี	ชนิดหญ้าที่ชอบแดดตายใต้ร่มไม้ใหญ่ ชนิดทนร่มโตช้าและบางกว่า
กรวดหรือหินบดบนผ้ากันวัชพืช	น้อย แต่ต้องกวาดใบไม้	ซึมดี	ร้อนในหน้าร้อนและเตะกระเด็น ต้องมีขอบกันกรวดหก
แผ่นปูนตัวหนอนหรือแผ่นปูเว้นร่องหญ้า	น้อย	ซึมบางส่วน	ใช้กับทางรถ ต้องบดอัดฐานทรายให้แน่น
คอนกรีตเทพื้น	น้อยที่สุด	ไม่ซึม	ต้องวางความลาดและร่องระบาย ดูหลักที่ พื้นคอนกรีตขัดมัน
ลานไม้เทียม WPC	ล้างทำความสะอาดเป็นช่วง	ไม่ซึม	ร้อนจัดกลางแดด ดูที่ พื้น WPC กลางแจ้ง

เมื่อพื้นแข็งกินพื้นที่มากกว่าครึ่ง น้ำฝนที่ไหลเร็วจะไปท่วมจุดต่ำ ให้เหลือพื้นที่ซึมน้ำอย่างน้อยบางส่วน หรือทำร่องระบายตามขอบ

คลุมดินและรดน้ำให้ประหยัดแรง

โครงการของ UF/IFAS ระบุหลัก "คลุมดิน" และ "รดน้ำอย่างมีประสิทธิภาพ" เป็นสองในเก้าข้อ ทางปฏิบัติคือใช้วัสดุคลุมดิน เช่นเปลือกไม้สับ ใบไม้แห้งสับ หรือแกลบ หนาราว 5 ถึง 8 ซม. อย่าให้ชิดโคนต้น เว้นระยะเล็กน้อย เพื่อกันความชื้นสะสมที่โคนซึ่งทำให้ลำต้นเน่า วัสดุคลุมช่วยกักความชื้น ลดวัชพืช และเพิ่มอินทรียวัตถุเมื่อย่อย

การรดน้ำ

• รดตอนเช้าเมื่อพื้นยังเย็น ลดการระเหยและโรคราจากใบเปียกค้างคืน
• ต้นใหม่รดวันละครั้งในสองสัปดาห์แรก แล้วลดลงเมื่อรากลงดิน
• รดให้ถึงรากแต่น้อยครั้ง ดีกว่ารดผิวบ่อยๆ
• ใช้ระบบน้ำหยดสำหรับแปลงไม้พุ่ม และตั้งเวลา

ไฟสวนและความเป็นส่วนตัว

โคมไฟสวนแบบโซลาร์เซลล์ไม่ต้องเดินสาย เหมาะกับคนที่ไม่อยากรื้อพื้นภายหลัง แต่แสงมักสลัวและดับเร็วในฤดูฝน ถ้าต้องการแสงสว่างพอสำหรับทางเดินและทางรถ ให้ช่างไฟเดินท่อร้อยสายฝังดินก่อนปูพื้น และติดเครื่องตัดไฟรั่วที่ตู้ไฟ ส่วนเรื่องความเป็นส่วนตัว ไม้พุ่มสูงราว 1.5 ถึง 2 เมตรริมรั้วบังสายตาได้โดยไม่ต้องสร้างรั้วทึบเพิ่ม และยังช่วยลดฝุ่นจากถนนด้วย เลือกพันธุ์ที่แตกกอแน่นและตัดแต่งง่าย เช่นไม้พุ่มใบเล็กที่ทนแดด แล้วเว้นช่องให้มองเห็นหน้าบ้านจากถนนบ้าง เพื่อความปลอดภัยของบ้านเอง

ฤดูฝนปลูก ฤดูแล้งดูแล

ปลูกต้นไม้ใหม่ช่วงต้นถึงกลางฤดูฝนจะลดภาระรดน้ำ ช่วงแล้งต้องรดน้ำและพรางแสงต้นอ่อน ฤดูฝนต้องดูน้ำขังและเก็บเศษใบไม้ที่อุดท่อระบายน้ำ ก่อนฝนแรกควรตัดแต่งกิ่งที่ยื่นชิดหลังคาและรางน้ำ ซึ่งยังช่วยไม่ให้ใบไม้อุดรางจนน้ำล้น

ทำเป็นลำดับ ไม่ต้องเสร็จทีเดียว

ลำดับ	งาน	ทำไมต้องก่อน
1	ปรับระดับ ทางน้ำ ท่อไฟและท่อน้ำ	แก้ภายหลังต้องรื้อพื้นและแปลง
2	พื้นแข็งและขอบแปลง	กำหนดรูปทรงสวน
3	ต้นไม้ขนาดกลางถึงใหญ่	ต้องใช้เวลาโต เลือกตำแหน่งแล้วรอ
4	ไม้พุ่มและไม้คลุมดิน	เติมสีและรูปทรง
5	โคมไฟสนาม ตั้งเวลาน้ำ	เสริมการใช้งาน

เวลาดูแลต่อสัปดาห์เป็นตัวเลขที่ควรถามตัวเองก่อนวางแบบ ลานกรวดกับแปลงไม้พุ่มชุดเล็กใช้ราว 1 ชั่วโมง สนามหญ้าเต็มพื้นที่ใช้หลายชั่วโมงเมื่อรวมตัดหญ้า กำจัดวัชพืช และรดน้ำ ถ้าบ้านไม่มีคนดูแล การเลือกระบบน้ำหยดและพืชคลุมดินทนแล้งจะรอดกว่า

ก่อนจ้างคนจัดสวนถามสิ่งนี้

1. ขอแปลนที่แสดงทางน้ำฝน ความลาดของพื้น ตำแหน่งท่อและสายไฟ ไม่ใช่รูปจำลองอย่างเดียว
2. รายการพืชพร้อมขนาดเมื่อโตเต็มที่และระยะห่างจากตัวบ้านและรั้ว
3. ดินที่นำมาถมเป็นดินชนิดใด และมีรับประกันการรอดของต้นไม้กี่เดือน
4. ใครเดินท่อน้ำและสายไฟ ถ้าเป็นไฟฟ้าต้องเป็นช่างไฟ
5. ค่าดูแลหลังส่งงานเป็นรายเดือนเท่าไร และรวมอะไร
6. ราคาแยกค่าพืช ค่าพื้น ค่าระบบน้ำและไฟ ค่าแรง ในใบเสนอราคาเดียวกัน

ถ้าต้นไม้เดิมอยู่ใกล้ตัวบ้านและรากเริ่มดันพื้นหรือท่อ ให้ปรึกษานักจัดสวนที่มีความรู้ด้านต้นไม้ใหญ่หรือวิศวกรโยธาก่อนตัดหรือย้าย