แมวตัวเมียทำหมันกี่เดือน ก่อนสัดแรกแค่ไหนถึงเรียกว่าทัน

แมวตัวเมียที่ไม่ได้ตั้งใจเพาะพันธุ์ ควรเข้าห้องผ่าตัดในช่วงประมาณ 4-6 เดือน และไม่ควรเลย 5 เดือนไปมาก สมาคมสัตวแพทย์แมว AAFP สนับสนุนการทำหมันแมวไม่เกิน 5 เดือน เพราะแมวอาจเจริญพันธุ์ได้ตั้งแต่ 4-5 เดือนโดยที่เจ้าของไม่ทันสังเกตอะไรเลย บทความนี้ไล่ตั้งแต่ทำไมต้องเป็นช่วงนั้น สัญญาณที่บอกว่าเริ่มสัดแล้ว ไปจนถึงทางเลือกของแมวที่เลยวัยมาแล้ว

ทำไมต้อง 5 เดือน ไม่ใช่ 1 ปี

ในหมาอาจรอได้ถึง 6-12 เดือนหรือมากกว่านั้นในบางกรณี แต่แมวตัวเมียเจริญพันธุ์เร็วกว่า AAHA ระบุว่าลูกแมวตัวเมียเข้าสัดครั้งแรกได้เร็วสุดราว 4 เดือน แต่ส่วนใหญ่ราว 5-6 เดือน ส่วน AAFP เตือนให้เจ้าของรู้ว่าแมวเจริญพันธุ์ได้ตั้งแต่ 4-5 เดือนบ่อยครั้งโดยไม่มีสัญญาณชัดเจน

แมวในเขตร้อนอย่างไทยเป็นสัดได้เกือบทั้งปี ไม่ได้ตามฤดูกาลแบบแมวเมืองหนาวที่หยุดไปช่วงวันสั้น ทำให้ไม่มีฤดูให้หลบ ถ้าแมวบ้านหลุดออกนอกประตูหรือแมวตัวผู้ในละแวกเข้ามาถึงระเบียง ท้องได้ตั้งแต่สัดแรก ลูกแมวที่ท้องในวัยนี้ตัวเล็กและร่างกายยังโตไม่เต็มที่ ทั้งแม่และลูกเสี่ยงมากกว่า

แมวบ้านเลี้ยงปิดก็ควรทำหมัน แม้เลี้ยงในคอนโด แมวตัวเมียที่ไม่ได้ทำหมันจะเป็นสัดซ้ำเป็นรอบๆ ร้องเสียงดัง และพยายามหนีออกจากบ้าน การทำหมันไม่ใช่เรื่องของการป้องกันท้องอย่างเดียว

ผลดีต่อสุขภาพตามที่คอร์เนลล์ระบุ

Cornell Feline Health Center ให้เหตุผลทางสุขภาพไว้ชัด ถ้าผ่าตัดตัวเมียอายุ 3-6 เดือนก่อนที่เนื้อเต้านมจะพัฒนา ความเสี่ยงมะเร็งเต้านมในแมวแทบหายไป การเอามดลูกออกทำให้ไม่เกิดมดลูกอักเสบเป็นหนอง (pyometra) ซึ่งเป็นการติดเชื้อที่อาจถึงตาย และป้องกันภาวะอื่น เช่น มดลูกยื่นออก ซีสต์ และมะเร็งของมดลูกกับรังไข่ นอกจากนี้ยังช่วยลดปัญหาร้องหาคู่ เลือกหนีออกจากบ้าน และการทำเครื่องหมายด้วยปัสสาวะ

เหตุผลนี้ทำให้คอร์เนลล์เห็นว่าโดยทั่วไปไม่มีเหตุผลดีที่จะเลื่อนลูกแมวออกไป ยกเว้นเจ้าของตั้งใจเพาะพันธุ์เพื่อประกวดหรือขาย

ตารางอายุกับสิ่งที่เกิดขึ้นกับตัวเมีย

อายุ	สิ่งที่เกิดขึ้น	แนวทางทั่วไป
ต่ำกว่า 3 เดือน	ร่างกายเล็ก ยังฉีดวัคซีนชุดแรก	รอ ยกเว้นโครงการเฉพาะที่สัตวแพทย์ประเมินแล้ว
3-4 เดือน	เต้านมยังไม่พัฒนา ยังไม่เจริญพันธุ์ส่วนใหญ่	ช่วงต้นที่คอร์เนลล์ระบุ ทำได้ตามความพร้อมของคลินิกและน้ำหนัก
4-5 เดือน	เริ่มเจริญพันธุ์ได้ บางตัวไม่มีสัญญาณ	ช่วงที่ควรทำให้เสร็จตาม AAFP
5-6 เดือน	โอกาสเข้าสัดและท้องสูงขึ้น	ยังอยู่ในช่วงที่คอร์เนลล์ระบุ แต่เสี่ยงเลยสัดแรก
มากกว่า 6 เดือน	อาจผ่านสัดแล้ว ผลป้องกันมะเร็งเต้านมลดลง	ทำได้ ต้องเลี่ยงช่วงสัดและท้อง

AAFP ไม่ได้กำหนดเดือนที่แน่นอนให้ทุกตัว เนื้อหาระบุให้สัตวแพทย์ใช้ดุลยพินิจตามสุขภาพของแมว ความชำนาญด้านการผ่าตัดของตนเอง และความรู้เรื่องยาสลบ ตารางข้างบนจึงใช้เป็นกรอบพูดคุยกับสัตวแพทย์ ไม่ใช่กติกาตายตัว

ทำก่อน 4 เดือนได้ไหม

บางโครงการทำหมันแมวจรและลูกแมวในศูนย์พักพิงใช้เกณฑ์น้ำหนักประมาณ 1-1.5 กิโลกรัมขึ้นไปแทนอายุ ซึ่งแสดงว่าสัตวแพทย์ที่มีประสบการณ์ทำได้อย่างปลอดภัยในลูกแมวเล็ก แต่ AAFP เองก็ระบุความกังวลของสัตวแพทย์บางท่านเรื่องความปลอดภัยของยาสลบในลูกแมวเล็กมาก และผลต่อการพัฒนาในระยะยาว จึงเป็นเรื่องที่ตัดสินเป็นรายตัว

สำหรับแมวบ้านทั่วไป ถ้าแมวอายุ 3 เดือนครึ่ง น้ำหนักดีและวัคซีนชุดแรกครบ ให้ถามสัตวแพทย์ว่าคลินิกนี้ทำได้เมื่อไร ไม่ต้องรีบกดดันให้ทำก่อนความพร้อมของคลินิก แต่ถ้าคลินิกแนะนำให้รอถึง 7-8 เดือนโดยไม่มีเหตุผลสุขภาพ ก็ควรถามเหตุผลและพิจารณาเทียบกับคลินิกอื่น เพราะช่วงนั้นแมวอาจผ่านสัดแรกไปแล้ว

สัญญาณว่าแมวเริ่มเป็นสัดแล้ว

ถ้าแมวอายุเกิน 4 เดือนแล้วเริ่มแสดงสิ่งเหล่านี้ ให้นัดสัตวแพทย์ทันที อย่ารอให้สัดผ่านไป

• ร้องเสียงดังยาวและเปลี่ยนโทนเป็นเสียงครางเรียก เป็นเวลานานทั้งกลางวันกลางคืน
• กลิ้งตัวกับพื้น คลอเคลียคนและเฟอร์นิเจอร์มากผิดปกติ
• ยกท้ายขึ้นและเหยียบเท้าหลังเป็นจังหวะเมื่อลูบหลัง
• พยายามออกจากบ้าน เปิดประตูหรือหน้าต่างแล้วพุ่งออก
• ฉีดปัสสาวะมีกลิ่นแรงหรือเปลี่ยนที่ฉี่
• กินอาหารน้อยลงชั่วคราว

อาการทั้งหมดนี้ไม่ใช่โรค แต่เสียงร้องของแมวเป็นสัดฟังคล้ายแมวเจ็บปวดมาก เจ้าของมือใหม่หลายคนจึงตกใจว่าแมวป่วย หากแมวร้องแต่ไม่มีท่าทางอื่นของสัด ลองดูอาการผิดปกติอื่นใน แมวป่วยดูยังไง ด้วย

ถ้าแมวเลยวัยและกำลังเป็นสัดอยู่

คลินิกแต่ละแห่งตอบต่างกัน บางแห่งยินดีผ่าได้ในช่วงสัด บางแห่งขอให้รอสัดจบ 1-2 สัปดาห์ถึงหนึ่งเดือน เพราะมดลูกและหลอดเลือดโตกว่าปกติ เลือดออกง่ายกว่า สิ่งที่เจ้าของทำได้ระหว่างรอคือ

1. กันแมวออกจากทางหนี ปิดประตูและหน้าต่างด้วยมุ้งลวดที่แน่นหนา
2. แยกจากตัวผู้ทุกตัวในบ้านและระวังตัวผู้ต่างบ้านที่อาจมาที่ประตู
3. จดวันที่เริ่มสัดและความถี่ที่ร้อง เพื่อให้สัตวแพทย์ประเมิน
4. ไม่ใช้ยาคุมกำเนิดแบบกินหรือฉีดที่เห็นในอินเทอร์เน็ตเอง ยาฮอร์โมนมีผลข้างเคียงกับมดลูกและเต้านมของแมว ต้องผ่านสัตวแพทย์เท่านั้น

ถ้าแมวท้องไปแล้ว ให้สัตวแพทย์ตรวจอัลตราซาวด์และคุยทางเลือก ทั้งผ่าตัดในขณะท้องตามระยะที่เหมาะ หรือปล่อยให้คลอดแล้วทำหมันหลังหย่านม ซึ่งแต่ละทางมีความเสี่ยงต่างกัน ราคาก็ต่างกัน ดูช่วงราคาประมาณใน ทำหมันแมว ราคาเท่าไหร่

เตรียมตัววันผ่าสำหรับแมวตัวเมียอายุน้อย

• ตรวจร่างกายและน้ำหนักล่วงหน้า สัตวแพทย์จะฟังหัวใจ ดูเหงือก และถามประวัติถ่ายพยาธิกับวัคซีน
• งดอาหารตามเวลาที่คลินิกกำหนด คอร์เนลล์ระบุว่างดอาหาร 3-4 ชั่วโมงก่อนผ่าสำหรับแมวที่แข็งแรง เพราะอาเจียนตอนวางยาอันตราย แต่ลูกแมวเล็กมากอาจงดสั้นกว่านั้นเพื่อกันน้ำตาลตก ดังนั้นให้ทำตามคำสั่งของคลินิกเท่านั้น น้ำให้ได้หรือไม่ ถามให้ชัด
• ไม่ให้ยาแก้ปวดของคนเอง
• เตรียมห้องพักที่เงียบ ปูผ้า ทรายสะอาด ไม่มีที่สูงให้กระโดดอย่างน้อยหนึ่งสัปดาห์ เพราะคอร์เนลล์แนะนำให้ควบคุมกิจกรรมราวหนึ่งสัปดาห์เพื่อไม่ให้แผลท้องปริหรือเกิดไส้เลื่อน

หลังผ่า แมวมักฟื้นและเคลื่อนไหวได้ภายในชั่วโมงเดียว และกลับบ้านเย็นวันเดียวกันได้เมื่อผ่าตอนเช้า ในสองสัปดาห์ แมวควรกลับมาเป็นตัวเดิม ดูขั้นตอนการดูแลแผลละเอียดใน คู่มือทำหมันแมว

หลังผ่า น้ำหนักและอาหารของแมวเด็ก

แมวที่ทำหมันตอน 4-6 เดือนยังอยู่ในวัยโต ไม่ควรลดอาหารทันทีเหมือนแมวโต ให้คงอาหารสูตรลูกแมวตามที่สัตวแพทย์สั่งจนถึงอายุที่ควรเปลี่ยน แล้วจึงปรับ อ่านตัวเลือกอาหารได้ใน อาหารลูกแมว ยี่ห้อไหนดี สิ่งที่ควรทำคือชั่งน้ำหนักทุกสองสัปดาห์ในช่วงสองสามเดือนแรก ถ้าขึ้นเร็วเกินไป ให้ปรึกษาสัตวแพทย์ปรับปริมาณ

ตัวอย่างไทม์ไลน์ของลูกแมวที่รับมาตอน 2 เดือน

สมมติรับลูกแมวตัวเมียมาตอนอายุ 8 สัปดาห์ น้ำหนักราว 1 กิโลกรัมกว่า ตารางที่ใช้กันได้จริงมีหน้าตาประมาณนี้

1. สัปดาห์ที่ 8-9 พาไปตรวจครั้งแรก ถ่ายพยาธิ ตรวจหาโรคติดต่อตามที่สัตวแพทย์เห็นควร และเริ่มวัคซีนชุดแรก
2. เดือนที่ 3 วัคซีนเข็มถัดไป ถามสัตวแพทย์ถึงแผนทำหมันตั้งแต่ตอนนี้ และจองช่วงเวลาล่วงหน้า คลินิกที่คิวเต็มบางแห่งต้องรอเป็นสัปดาห์
3. เดือนที่ 4 ชั่งน้ำหนักซ้ำ ดูว่าแมวแข็งแรงและโตตามเกณฑ์ ถ้าเจอสัญญาณเป็นหวัดหรือท้องเสียต้องเลื่อน ไม่ควรผ่าตอนยังป่วย
4. เดือนที่ 4-5 วันผ่าตัด สอดคล้องกับที่ AAFP แนะนำว่าไม่ควรเลย 5 เดือน
5. สองสัปดาห์หลังผ่า ตัดไหมหรือตรวจแผลตามที่คลินิกนัด แล้วเริ่มวางแผนอาหารต่อ

การจองล่วงหน้าตั้งแต่เดือนที่ 3 ช่วยให้ไม่ต้องไล่หาคิวตอนแมวเริ่มร้องแล้ว ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่เจ้าของส่วนใหญ่เจอเมื่อพลาดช่วงนี้

แมวหลายตัวในบ้านเดียว

บ้านที่เลี้ยงพี่น้องร่วมครอกหรือแมวตัวผู้ตัวเมียรวมกัน ต้องวางแผนทั้งหมดพร้อมกัน แมวพี่น้องผสมพันธุ์กันได้ตั้งแต่สัดแรกของตัวเมีย ถ้าแยกห้องไม่ทัน ลูกที่เกิดมามีความเสี่ยงโรคทางพันธุกรรมสูงขึ้น ทางที่ง่ายที่สุดคือจองผ่าทั้งตัวผู้และตัวเมียในรอบเดียวกัน หลายคลินิกลดค่าบริการให้เมื่อทำหลายตัว ลองถามตอนจองคิว

ถ้างบจำกัด ให้ทำตัวเมียก่อน เพราะตัวเมียต้องรับภาระการท้องและเสี่ยงสุขภาพมากกว่า แล้วแยกตัวผู้ไว้จนกว่าจะถึงคิวของมัน

คำถามที่ควรถามคลินิกก่อนจองคิว

1. แมวอายุเท่านี้ น้ำหนักเท่านี้ คลินิกนี้ทำได้เลยหรือไม่
2. ต้องงดอาหารและน้ำกี่ชั่วโมง
3. ใช้ยาสลบและยาแก้ปวดชุดใด มีติดตามสัญญาณชีพตลอดหรือไม่
4. ถ้าแมวกำลังเป็นสัดตอนนัด จะผ่าให้หรือเลื่อน
5. กลับบ้านวันเดียวกันหรือนอนดูอาการ
6. นัดตรวจแผลกี่ครั้ง และมีค่าใช้จ่ายเพิ่มหรือไม่

จองคิวทำหมันก่อนแมวถึงวัยสัดแรก

• แมวตัวเมีย 3 เดือนขึ้นไป น้ำหนักดี สุขภาพดี ให้นัดสัตวแพทย์ดูความพร้อมและจองคิวผ่าภายในช่วง 4-5 เดือน
• แมวที่เริ่มแสดงอาการเป็นสัดแล้ว โทรแจ้งคลินิกพร้อมวันที่เริ่ม และปิดทางหนีทันที
• แมวที่เกิน 6 เดือนและยังไม่เคยท้อง ยังคุ้มที่จะทำ ประโยชน์เรื่องมดลูกอักเสบยังอยู่ครบ เพียงแต่ผลต่อมะเร็งเต้านมลดลงเมื่อผ่านสัดแล้ว
• บ้านที่มีแมวตัวผู้ที่ยังไม่ทำหมันด้วย ตัวผู้ควรทำภายในช่วงเดียวกัน ดู แมวตัวผู้ทำหมันกี่เดือน