แชมพูขจัดรังแค ดูสารออกฤทธิ์ 6 ตัวนี้ก่อนเลือกยี่ห้อ

แชมพูขจัดรังแคที่ดีคือแชมพูที่มีสารออกฤทธิ์ตรงกับสาเหตุของขุยบนหนังศีรษะคุณ จึงควรดูกล่องด้านหลังก่อนด้านหน้า ถ้าเห็นชื่อสารตัวใดตัวหนึ่งใน 6 ตัวด้านล่างนี้ แสดงว่าอยู่ในกลุ่มที่ใช้ขจัดรังแคได้ และข้อที่แยกสูตรหนึ่งจากอีกสูตรคือหนังศีรษะคุณมันหรือแห้ง ผมคุณทำสีไหม และคุณแพ้กลิ่นหรือเปล่า

สารออกฤทธิ์ 6 ตัวที่ AAD ให้ดูบนฉลาก

American Academy of Dermatology ระบุสารที่ควรมองหาในแชมพูขจัดรังแคไว้ 6 ตัว ได้แก่ ซิงค์ไพริไธโอน กรดซาลิไซลิก ซัลเฟอร์ ซีลีเนียมซัลไฟด์ คีโตโคนาโซล และน้ำมันดิน (coal tar) แต่ละตัวทำงานต่างกัน

สารออกฤทธิ์	ทำงานอย่างไร	เหมาะกับ	ข้อควรระวัง
ซิงค์ไพริไธโอน	ลดเชื้อราและยีสต์บนหนังศีรษะ	ขุยขาวบาง มัน ผมทั่วไป เริ่มต้นง่าย	ผมแห้งมากอาจรู้สึกฝาด
คีโตโคนาโซล	ยาต้านเชื้อรา ลดยีสต์ Malassezia	รังแคที่กลับมาบ่อย คันชัด ขุยมัน	ใช้ตามความถี่บนฉลาก ผมทำสีอาจซีดเร็วขึ้น
ซีลีเนียมซัลไฟด์	ชะลอการสร้างเซลล์ผิวและลดยีสต์	ขุยหนา หนังศีรษะมัน	กลิ่นแรง ล้างให้หมด ผมสีอ่อนอาจเปลี่ยนสี
ซัลเฟอร์ (กำมะถัน)	ช่วยลอกเซลล์ผิวและต้านเชื้อ	ขุยหนา เป็นสะเก็ด	กลิ่นเฉพาะตัว มักใช้ร่วมกับกรดซาลิไซลิก
กรดซาลิไซลิก	ละลายสะเก็ดและลอกเซลล์ผิวเก่า	สะเก็ดหนาแน่น ติดเป็นแผ่น	อาจทำให้หนังศีรษะแห้งตึง
น้ำมันดิน (coal tar)	ชะลอการเปลี่ยนแปลงของเซลล์ผิว	ขุยดื้อที่สารอื่นไม่ได้ผล	กลิ่นแรง ทำให้หนังศีรษะไวต่อแดด

ใน Merck Manual ฉบับวิชาชีพ ระบุว่าคีโตโคนาโซล 1% หรือ 2% ได้ผลสูงกับรังแค และเพราะอาการมักกลับมาเมื่อหยุดยา บางรายจึงต้องใช้ต่อเนื่องสัปดาห์ละครั้งสองครั้งเป็นเวลานาน ส่วนกลุ่มซิงค์ไพริไธโอน ซีลีเนียมซัลไฟด์ และซัลเฟอร์ผสมกรดซาลิไซลิก ใช้ได้ทุกวันหรือวันเว้นวันจนอาการควบคุมได้ แล้วลดเหลือราวสัปดาห์ละ 2 ครั้ง

ทำไมสารเหล่านี้ได้ผล

รังแคเป็นรูปแบบเบาของโรคผิวหนังอักเสบเซบอร์เรอิก (seborrheic dermatitis) Merck อธิบายว่ายีสต์ Malassezia ซึ่งอยู่บนผิวคนปกติอยู่แล้วมีบทบาทสำคัญ เมื่อยีสต์เพิ่มและร่างกายตอบสนองด้วยการอักเสบ ผิวจะลอกเป็นขุยและคัน สารในตารางข้างต้นไปลดยีสต์ ชะลอการสร้างเซลล์ผิว หรือช่วยลอกขุยออก ซึ่งแตกต่างจากแชมพูบำรุงทั่วไปที่ไม่มีกลไกเหล่านี้

ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ ขุยจากหนังศีรษะที่แห้งและขุยจากรังแคเป็นคนละเรื่อง ถ้าหนังศีรษะแห้งตึงและขุยบางเล็กเหมือนแป้ง ผิวคุณอาจแค่แห้ง ส่วนรังแคจริงมักเป็นขุยเม็ดใหญ่ขึ้นและอาจมันเหลืองหรือจับเป็นก้อนที่โคนผม วิธีแยกอย่างละเอียดอยู่ที่ รังแค กำจัดยังไง

สูตรไหนก่อน เลือกจากลักษณะหนังศีรษะ

ให้เริ่มจากสูตรที่ระคายน้อยที่สุดที่ตรงกับสภาพ แล้วค่อยขยับไปสูตรแรงขึ้นเมื่อไม่ได้ผล

• ขุยขาวบางและหนังศีรษะมันธรรมดา: เริ่มที่ซิงค์ไพริไธโอน
• ขุยมันเหลือง คันมาก หรือรังแคกลับมาบ่อยหลังหยุด: ลองสูตรคีโตโคนาโซล
• สะเก็ดหนาติดแน่น: เลือกซัลเฟอร์ผสมกรดซาลิไซลิก หรือซีลีเนียมซัลไฟด์
• ลองหลายตัวแล้วไม่ดีขึ้น: ปรึกษาเภสัชกรหรือแพทย์ก่อนขยับไปน้ำมันดิน
• ผมทำสีหรือผมเสีย: เริ่มที่สูตรเบา แล้วจำกัดสูตรขจัดรังแคไว้ที่หนังศีรษะ

NHS ในอังกฤษแนะนำให้มองหาแชมพูที่มีคีโตโคนาโซล น้ำมันดิน หรือกรดซาลิไซลิกอย่างน้อยหนึ่งตัว และบอกว่าอาจต้องลองหลายชนิดกว่าจะเจอที่ใช้ได้ ซึ่งสอดคล้องกับคำแนะนำของ AAD ว่าถ้าตัวแรกไม่ได้ผล ให้สลับไปสารออกฤทธิ์ตัวอื่น

หมัก 5-10 นาที และทาเฉพาะหนังศีรษะ

ขั้นตอนที่คนส่วนใหญ่ข้ามคือการหมัก AAD ระบุว่าบางสูตรต้องค้างบนหนังศีรษะ 5-10 นาทีก่อนล้าง ให้ดูที่ฉลากเพราะแต่ละสูตรต่างกัน ขั้นตอนที่ใช้ได้ทั่วไป

1. เปียกผมด้วยน้ำอุ่น ไม่ใช้น้ำร้อนจัด
2. ละลายแชมพูกับน้ำในมือเล็กน้อย แล้วนวดลงบนหนังศีรษะด้วยปลายนิ้ว ไม่ต้องดึงขึ้นไปที่ปลายผม
3. ตั้งเวลาตามฉลาก ระหว่างนี้แปรงฟันหรือล้างหน้า
4. ล้างน้ำจนใส เพราะตกค้างทำให้คันเพิ่ม
5. ใส่ครีมนวดเฉพาะกลางเส้นถึงปลายผม

AAD ระบุว่าผมหยิกหรือหยาบควรทาเฉพาะหนังศีรษะ เพราะแชมพูกลุ่มนี้ทำให้เส้นผมแห้ง เรื่องทำนองเดียวกันยังอยู่ในบทความ ผมแห้งเสีย ดูแลอย่างไร

ความถี่ที่ AAD แนะนำตามชนิดผม

ลักษณะผม	สระด้วยแชมพูปกติ	ใช้สูตรขจัดรังแค
ผมตรง ผมบาง หนังศีรษะมัน	บ่อย เช่นทุกวันหรือวันเว้นวัน	ราว 2 ครั้งต่อสัปดาห์
ผมหนา หยิก หรือแห้ง	ตามที่จำเป็น ไม่ต้องทุกวัน	ราว 1 ครั้งต่อสัปดาห์ ถ้าทนได้

Merck เสริมว่าสระน้อยกว่าสัปดาห์ละ 2 ครั้งทำให้ยีสต์เพิ่มได้ ดังนั้นแม้ผมแห้งแค่ไหนก็ไม่ควรปล่อยหนังศีรษะที่มีรังแคค้างเกินสามสี่วัน สลับสูตรอ่อนโยนในวันที่ไม่ใช้สูตรขจัดรังแค ถ้าไม่แน่ใจว่าสูตรอ่อนโยนของคุณเหมาะไหม อ่านการเลือกที่ แชมพู เลือกจากหนังศีรษะก่อนเส้นผม

ตารางทดลอง 4 สัปดาห์ที่ไม่เสียเงินเปล่า

NHS แนะนำให้ใช้แชมพูขจัดรังแคได้ถึง 4 สัปดาห์ก่อนประเมินว่าได้ผลหรือไม่ แผนต่อไปนี้ใช้กรอบเวลาเดียวกัน

สัปดาห์	สิ่งที่ทำ	สิ่งที่ดูผล
1	สูตรขจัดรังแค 2 ครั้ง หมักตามฉลาก สูตรอ่อนโยนในวันอื่น	คันลดลงหรือไม่ มีแสบแดงหรือไม่
2	ทำเหมือนเดิม	ขุยบนไหล่เสื้อสีเข้มลดลงหรือไม่
3	ทำเหมือนเดิม ถ้าดีขึ้นมากให้เริ่มลดเหลือ 1 ครั้ง	ขุยกลับมาหรือไม่เมื่อลดความถี่
4	ประเมินผล	ดีขึ้นชัดเจน: รักษาความถี่ต่ำไว้ ไม่ดีขึ้น: สลับสารออกฤทธิ์

ถ้าสลับไปอีกตัวและใช้ครบ 4 สัปดาห์อีกครั้งแล้วยังไม่ดีขึ้น หรืออาการหนักกว่าเดิม ให้พบแพทย์ผิวหนัง

ใส่เสื้อสีเข้มตัวเดิมแล้วถ่ายรูปไหล่และท้ายทอยทุกสัปดาห์ เทียบกันง่ายกว่าจำความรู้สึก และช่วยให้แพทย์เห็นแนวโน้มได้ด้วย

ใช้แล้วไม่ดีขึ้น ไล่เช็กตามลำดับนี้

ก่อนโทษว่าสูตรไม่ได้ผล เช็กสาเหตุที่พบบ่อยตามลำดับ

1. ล้างเร็วเกินไป ถ้าใช้แล้วล้างทันที สารออกฤทธิ์สัมผัสหนังศีรษะไม่ถึงนาที ให้หมักตามฉลากก่อน
2. ฟอกแค่ปลายผม ผมยาวทำให้คนฟอกที่ความยาวผมแล้วหนังศีรษะไม่ได้โดน ให้แหวกผมเป็นร่องแล้วนวดที่ผิวหนังโดยตรง
3. หมอนและหมวก ปลอกหมอนและหมวกกันน็อกที่ไม่ได้ซักสะสมความมันและเชื้อ ปลอกหมอนควรเปลี่ยนสัปดาห์ละครั้ง
4. ผลิตภัณฑ์จัดแต่งทรง สเปรย์ เจล และแว็กซ์ที่สะสมหนาที่โคนผมเลียนแบบรังแคได้ สระล้างออกก่อนเริ่มทดลอง
5. หยุดเร็วเกินไป พอขุยหายก็หยุดทันที ทำให้กลับมาใน 2-3 สัปดาห์ ควรลดความถี่ ไม่ใช่เลิก ตามที่ Merck ระบุว่ารังแคมักกลับมาเมื่อหยุดรักษา
6. ใช้ตัวเดียวนานเกินจนเริ่มชิน ถ้าเคยได้ผลแล้วเริ่มไม่ได้ผล AAD แนะนำให้สลับสารออกฤทธิ์

ลองคิดตัวอย่างคนหนึ่งที่สระวันเว้นวัน ผมยาวระดับหลัง ใช้ซิงค์ไพริไธโอนแล้วล้างทันที 3 สัปดาห์ไม่ดีขึ้น เมื่อเปลี่ยนเป็นหมัก 5 นาทีและนวดที่ร่องผม ขุยลดลงในสัปดาห์ที่สอง ตัวสูตรไม่ได้เปลี่ยน เปลี่ยนเพียงวิธีใช้

น้ำมันดินกับแดด และกลุ่มที่ต้องระวังเป็นพิเศษ

AAD ระบุว่าแชมพูน้ำมันดินทำให้หนังศีรษะไวต่อรังสียูวี ถ้าผมบาง ควรหาร่มเงา สวมหมวกปีกกว้าง และทากันแดดชนิดกันน้ำ SPF 30 ขึ้นไปที่หนังศีรษะ แบบผงหรือสเปรย์ทาง่ายกว่า แนวทางเรื่องแดดทั่วไปอยู่ที่ ค่า SPF คืออะไร

คนที่ควรระวังเป็นพิเศษ

• หนังศีรษะแดง แสบ หรือเป็นแผล ควรให้แพทย์ดูก่อนใช้สารแรง
• เด็กเล็กและสตรีมีครรภ์ ควรถามแพทย์หรือเภสัชกร
• ผู้ที่ใช้ยาทาหนังศีรษะอื่นอยู่แล้ว เพราะการใช้ซ้อนทำให้ระคายง่าย
• คนที่แพ้น้ำหอม ควรเลือกสูตรไม่มีน้ำหอมก่อน

ฉลากที่ควรตรวจก่อนจ่ายเงิน

ผลิตภัณฑ์ที่วางขายในร้านสะดวกซื้อมักเป็นเครื่องสำอางที่จดแจ้งกับ อย. ส่วนแชมพูที่ระบุว่ารักษาโรคด้วยตัวยา เช่น คีโตโคนาโซล 2% มักอยู่ในหมวดยา ซึ่งควรซื้อผ่านเภสัชกร ตรวจ 3 จุดบนกล่อง

1. ชื่อสารออกฤทธิ์และความเข้มข้น ถ้าไม่เห็นชื่อสารที่กล่าวถึงข้างต้น สูตรนั้นอาจเป็นแชมพูบำรุงทั่วไป
2. เลขจดแจ้งหรือเลขทะเบียน และชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้าเป็นภาษาไทย
3. วิธีใช้ เวลาหมัก และข้อห้ามใช้ ถ้าฉลากไม่บอกเวลาหมัก ให้ถามเภสัชกร

คำว่า "สมุนไพร" "ธรรมชาติ" หรือ "ขจัดรังแคใน 1 ครั้ง" ไม่ได้บอกว่ามีสารออกฤทธิ์

แชมพูรังแคขวดแรก

สถานการณ์	เริ่มที่	ความถี่
รังแคเบา ขุยขาว ผมทั่วไป	ซิงค์ไพริไธโอน	2 ครั้งต่อสัปดาห์
ขุยมันคันมาก กลับมาเรื่อยๆ	คีโตโคนาโซล	ตามฉลากหรือเภสัชกร
สะเก็ดหนา	ซัลเฟอร์กับกรดซาลิไซลิก หรือซีลีเนียมซัลไฟด์	ตามฉลาก
ผมหนา หยิก แห้ง	สูตรที่ระคายน้อย ทาเฉพาะหนังศีรษะ	1 ครั้งต่อสัปดาห์
ไม่ดีขึ้นใน 4 สัปดาห์ หรือแดง บวม คันมาก	พบแพทย์ผิวหนัง	NHS ระบุให้ไปพบแพทย์ในกรณีนี้

ถ้าขุยร่วมกับผมหลุดเยอะ อ่านเพิ่มที่ แชมพูแก้ผมร่วง เพราะรังแคที่ปล่อยไว้ทำให้เกาจนผมหลุดได้