ทำไมปลาคราฟไม่กินอาหาร ไล่เช็กน้ำ อุณหภูมิ และปรสิตทีละข้อ

ถ้าปลาคราฟทั้งบ่อหยุดกินพร้อมกัน ให้สงสัยน้ำหรืออุณหภูมิก่อนอย่างอื่น เพราะปลาหลายตัวไม่ได้ป่วยพร้อมกันโดยบังเอิญ ส่วนปลาตัวเดียวที่ไม่สนใจอาหารมักเป็นเรื่องของตัวปลา เช่น ปรสิต แผล หรือเพิ่งย้ายบ่อ ลำดับที่ควรทำคือตรวจน้ำ วัดอุณหภูมิ ดูพฤติกรรมของปลา แล้วค่อยคิดเรื่องอาหาร

ดูก่อนว่าไม่กินกี่ตัว และไม่กินมานานแค่ไหน

คำถามสองข้อนี้ตัดสินทิศทางได้เร็วที่สุด สัตวแพทย์ที่รับปลาคราฟมาตรวจจะเริ่มจากประวัติ ได้แก่ มีปลาผิดปกติกี่ตัว เป็นมานานเท่าไร ปลากินอะไร ระบบกรองและตารางเปลี่ยนน้ำเป็นอย่างไร และผลตรวจน้ำล่าสุดเป็นเท่าไร ตามที่บทความ Diseases of Koi ของ Saint-Erne ในคลังเอกสาร IAAAM ระบุไว้ เจ้าของจดข้อมูลชุดนี้ไว้ก่อนได้เลย

สิ่งที่เห็น	ชี้ไปทางไหน
ทั้งบ่อหยุดกินพร้อมกัน	น้ำเสีย ออกซิเจนต่ำ หรืออุณหภูมิเปลี่ยนแรง
ตัวเดียวหรือสองตัวหยุดกิน ตัวอื่นกินปกติ	ปรสิต แผล หรือปลากลุ่มนั้นถูกรังแก
ปลาใหม่ไม่กินหลังซื้อมา	เครียดจากการขนย้าย หรือเริ่มป่วย
หยุดกินหลังฝนตกหนักหรือเปลี่ยนน้ำครั้งใหญ่	อุณหภูมิ pH หรือคลอรีนเปลี่ยนเร็ว

อุณหภูมิ: ร้อนไปหรือเย็นไป หรือเปลี่ยนเร็วไป

บทความเรื่องคุณภาพน้ำในปลาคราฟของ WSAVA ปี 2019 ให้ช่วงที่ปลาสบายไว้ที่ราว 18 ถึง 25 องศาเซลเซียส ปลาอยู่นอกช่วงนี้ได้ แต่ควรให้อุณหภูมิเปลี่ยนไม่เกินราววันละ 3 องศา การเปลี่ยนเร็ว โดยเฉพาะจากอุ่นเป็นเย็น ทำให้ปลาช็อกจากอุณหภูมิได้

สำหรับบ่อกลางแจ้งในไทย กรณีที่เจอบ่อยคือบ่ายร้อนจัด ปลาลอยอยู่ผิวน้ำ ไม่ขึ้นมากินอาหาร ใช้เทอร์โมมิเตอร์วัดน้ำสองเวลา คือเช้ามืดกับบ่ายสามถึงสี่โมง ถ้าส่วนต่างเกินสองสามองศาหรือบ่ายร้อนกว่าช่วงสบายมาก ให้ย้ายมื้ออาหารไปเช้ากับเย็น ใส่ร่มเงา และเพิ่มอากาศ เรื่องบ่อลึกและการลดความร้อนอยู่ใน วิธีเลี้ยงปลาคราฟสำหรับมือใหม่

ฝั่งหน้าหนาว Merck Veterinary Manual ระบุว่าให้ลดอาหารลงเมื่ออากาศเย็นเพราะปลาเคลื่อนไหวน้อยลงและต้องการอาหารน้อยลง หน้านั้นไม่ได้ให้อุณหภูมิที่ต้องหยุดให้ ผมจึงไม่ขอระบุตัวเลขเอง ถ้าปลาเบื่ออาหารตอนอากาศเย็นลงและปลายังว่ายนิ่ง ๆ แบบพักตัว ไม่มีแผลหรือหายใจถี่ ก็มักเป็นไปตามธรรมชาติ

น้ำเสียที่ตาเห็นไม่ได้ ต้องวัดค่าเอง

น้ำใสไม่ได้แปลว่าน้ำดี แอมโมเนียกับไนไตรต์มองไม่เห็น ชุดทดสอบน้ำสำหรับบ่อปลาเป็นของที่ควรมีติดบ้านไว้เสมอ ค่าที่ใช้เทียบมาจากแบบฟอร์มตรวจบ่อในบทความ Diseases of Koi ดังนี้

ค่า	ช่วงที่เหมาะ
อุณหภูมิ	65 ถึง 75 องศาฟาเรนไฮต์ (ราว 18 ถึง 24 องศาเซลเซียส)
ออกซิเจนละลายน้ำ	6 ถึง 9 มก./ลิตร
pH	6.5 ถึง 7.5
แอมโมเนีย	0 ถึง 0.01 มก./ลิตร
ไนไตรต์	0 ถึง 0.01 มก./ลิตร
ไนเตรต	0 ถึง 20 มก./ลิตร

บทความของ WSAVA บอกว่าระบบกรองชีวภาพที่ทำงานดีควรวัดแอมโมเนียได้ศูนย์ แอมโมเนียเป็นพิษมากขึ้นเมื่อ pH และอุณหภูมิสูงขึ้น ส่วนไนไตรต์ลดความสามารถของเลือดในการนำออกซิเจน ปลาที่โดนสองตัวนี้จึงซึม หายใจเร็ว และไม่อยากกินอาหาร ทางแก้ที่บทความนั้นให้ไว้คือเปลี่ยนน้ำบางส่วนเพื่อลดค่า ส่วนสารจับแอมโมเนียเป็นเพียงตัวช่วยชั่วคราว วิธีเปลี่ยนน้ำอย่างปลอดภัยและเรื่องคลอรีนอยู่ใน วิธีเปลี่ยนน้ำตู้ปลา ซึ่งหลักการใช้กับบ่อได้เหมือนกัน

ออกซิเจนต่ำ โดยเฉพาะบ่ายหน้าร้อนและก่อนฟ้าสาง

น้ำอุ่นละลายออกซิเจนได้น้อยกว่าน้ำเย็น ตามที่ WSAVA และ Merck Veterinary Manual ระบุตรงกัน ปลาที่อยู่ในน้ำร้อนจัดอาจขาดอากาศจนหายใจแรงและไม่สนใจอาหาร สัญญาณที่เห็นได้ชัดคือปลาลอยอยู่ใต้น้ำตกหรือหัวพ่นอากาศ หรือฮุบอากาศที่ผิวน้ำ ถ้าเห็นแบบนี้ให้เปิดปั๊มลมเพิ่มและงดอาหารจนกว่าปลาจะหายใจปกติ อาการลอยหัวแบบละเอียดอยู่ใน ปลาลอยหัว เกิดจากอะไร

ปรสิตและพยาธิที่เกาะตัวปลา

เมื่อน้ำผ่านทุกข้อแล้วแต่ปลายังไม่กิน ให้ดูตัวปลา Merck Veterinary Manual ระบุว่าปลาที่มีปรสิตมักถูตัวกับวัตถุ (flashing) และกินอาหารลดลง ปลาคราฟและปลาทองมีแนวโน้มเป็นเห็บหรือหนอนในกลุ่ม monogenean ทั้งที่ผิวหนังและเหงือก อาการที่ใช้แยกคือเมือกมากผิดปกติ น้ำหนักลด หายใจถี่ ว่ายโผล่ปากฮุบอากาศ และเหงือกบวมหรือซีด นอกจากนี้ยังมีหนอนสมอและเหาปลาที่มองเห็นเกาะตามตัว

ปลาที่เครียดจะติดปรสิตง่ายขึ้น ตามที่ Saint-Erne ระบุ และปรสิตบางชนิดไม่ได้ปรากฏจนกว่าจะส่องกล้อง การวินิจฉัยจริงทำโดยขูดเมือกหรือตัดปลายเหงือกไปดูใต้กล้องจุลทรรศน์ ซึ่งเจ้าของทำเองไม่ได้ ยาที่ใช้และขนาดยาต่างกันตามชนิดปรสิต ผมจึงไม่ระบุสูตรเอง ให้พาปลาไปหาหรือเรียกสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์น้ำ

ปลาตัวใหม่และปลาที่ถูกรังแก

ปลาที่เพิ่งถึงบ่อมักไม่กินในช่วงแรก เพราะเครียดจากการขนย้าย Merck Veterinary Manual แนะนำให้ลอยถุงปลาไว้ราว 20 ถึง 30 นาทีให้อุณหภูมิเท่ากันก่อนปล่อย การปล่อยทันทีทำให้ปลาช็อก ปลาใหม่ที่ถูกปลาเดิมไล่ก็เครียดไปทั้งกลุ่ม ถ้าบ่อมีปลาตัวเด่นที่คอยไล่ ให้เพิ่มที่หลบ ให้อาหารหลายจุด และกักปลาใหม่แยกก่อนตามที่เขียนไว้ใน วิธีเลี้ยงปลาคราฟสำหรับมือใหม่

เรื่องอาหารเอง: เมื่อไรควรสงสัย

หลังตัดสาเหตุจากน้ำและตัวปลาแล้ว ค่อยดูอาหาร อาหารเม็ดที่เก็บชื้นหรือเปิดถุงนานมีกลิ่นหืนได้ ปลาจะเมินทั้งที่หิว ให้ลองถุงใหม่ที่เก็บแห้ง ปริมาณที่ให้ก็มีผล Merck Veterinary Manual ระบุว่าอาหารบำรุงรักษาให้ราว 1 ถึง 2 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวต่อวัน ตัวเลขนี้เป็นกรอบสำหรับปลาโดยรวม การให้เกินทำให้ปลากินช้าลงและน้ำสกปรก ถ้าปลาปฏิเสธมื้อที่สอง ให้ลดปริมาณมื้อแรกก่อนจะสรุปว่าปลาป่วย เรื่องจำนวนมื้ออยู่ใน ให้อาหารปลาวันละกี่ครั้ง

ตารางตัดสินใจ

สถานการณ์	สิ่งที่ทำวันนี้
ปลาไม่กินทั้งบ่อ	วัดอุณหภูมิ แอมโมเนีย ไนไตรต์ pH เปลี่ยนน้ำบางส่วนถ้าค่าเกิน เปิดอากาศเพิ่ม งดอาหาร
ปลาลอยหัวหรือหายใจถี่	เพิ่มอากาศทันที เช็กน้ำ ถ้าไม่ดีขึ้นใน 1 วันให้เรียกสัตวแพทย์
ถูตัว เมือกมาก เหงือกซีด	ให้สัตวแพทย์สัตว์น้ำตรวจ ไม่ใส่ยาเองโดยไม่รู้ชนิดปรสิต
ปลาตัวเดียวซึมแต่น้ำปกติ	แยกดู สังเกตแผล ครีบ และขับถ่าย ปรึกษาสัตวแพทย์ถ้าเกิน 2 ถึง 3 วัน
ปลาใหม่ไม่กินหลังซื้อ	ลดความวุ่นวาย ให้น้อย ๆ และเช็กน้ำถังกักทุกวัน