สรุปสั้นๆ
- คู่มือออกแบบอาคารประหยัดพลังงานของ พพ. แนะให้ด้านแคบของอาคารหันไปทางตะวันออกและตะวันตก เพื่อให้ผนังที่รับแดดบ่ายมีพื้นที่น้อย
- งานวิจัยปริญญาโท ม.ศิลปากร (2551) ที่จำลองห้อง 4 x 4 เมตรพบว่า หน้าต่างบนผนังตะวันตกทำให้ใช้พลังงานแอร์ช่วงกลางวันเพิ่มขึ้นถึง 17.48 เปอร์เซ็นต์
- คู่มือเดียวกันให้บังแดดทิศเหนือและใต้ด้วยแผงแนวนอน และทิศตะวันออกกับตะวันตกด้วยแผงแนวตั้ง
- ไม่มีทิศบ้านที่ดีที่สุดสำหรับทุกที่ดิน ลมฤดูร้อนมาจากใต้หรือตะวันตกเฉียงใต้ จึงต้องชั่งระหว่างรับลมกับกันแดดบ่าย
- แหล่งที่เปิดอ่านเป็นคู่มือและงานจำลองสำหรับอาคารและห้องแบบจำลอง ตัวเลขจริงของบ้านแต่ละหลังต่างกัน ให้ถามสถาปนิกก่อนวางผัง
คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่มีทิศหน้าบ้านที่ร้อนน้อยที่สุดสำหรับทุกที่ดิน สิ่งที่แหล่งข้อมูลทางการและงานวิจัยไทยชี้ตรงกันคือ ให้ผนังและกระจกที่รับแดดบ่ายมีพื้นที่น้อยที่สุด คู่มือของ กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน (พพ.) แนะให้ด้านแคบของอาคารหันไปทางตะวันออกและตะวันตก ด้านยาวจึงหันไปทางเหนือและใต้ ส่วนผนังตะวันตกควรมีหน้าต่างน้อยที่สุด
แหล่งข้อมูลที่ใช้มีสามแหล่ง ตรวจเมื่อ 20 พฤศจิกายน 2569 คือคู่มือแนวทางการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงานของ พพ. วิทยานิพนธ์ปริญญาโทของมหาวิทยาลัยศิลปากรปี 2551 และวิทยานิพนธ์ปริญญาโทของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยปี 2552 ตัวคู่มือ พพ. เขียนสำหรับอาคารที่อยู่ภายใต้กฎกระทรวงอนุรักษ์พลังงาน พ.ศ. 2552 ไม่ได้เขียนสำหรับบ้านพักอาศัยโดยเฉพาะ และไฟล์ที่เปิดอ่านไม่ระบุวันที่ภายในเล่ม ไฟล์ถูกอัปโหลดบนเว็บไซต์ พพ. ในเดือนพฤษภาคม 2018 จึงควรใช้เป็นหลักการ ไม่ใช่ตัวเลขรับรองผลของบ้านหลังใดหลังหนึ่ง
ทิศแดดกับทิศลม ต้องชั่งสองอย่าง
คู่มือ พพ. แยกปัจจัยภายนอกที่กระทบการออกแบบเป็นหลายเรื่อง ที่เกี่ยวกับทิศมีสองเรื่อง เรื่องแรกคือทิศทางแสงแดด ให้ด้านแคบของอาคารหันไปทางตะวันออก-ตะวันตก เพื่อให้ด้านที่มีพื้นที่ผนังน้อยรับความร้อนจากรังสีอาทิตย์ โดยเฉพาะช่วงบ่ายที่แดดแรง ความร้อนที่เข้าอาคารจะลดลงและลดการใช้ไฟฟ้าของระบบปรับอากาศ
เรื่องที่สองคือลมประจำถิ่น คู่มือระบุว่าลมฤดูร้อนพัดจากทิศใต้หรือตะวันตกเฉียงใต้ และลมฤดูหนาวพัดจากทิศเหนือหรือตะวันออกเฉียงเหนือ แนะให้วางแนวอาคารและเปิดช่องรับลมให้สอดคล้อง
สองเรื่องนี้ดึงกันเอง เพราะลมฤดูร้อนมาจากใต้และตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งใกล้ทิศที่แดดบ่ายแรงที่สุด ถ้าเปิดผนังตะวันตกเต็มเพื่อรับลม จะรับแดดบ่ายเต็มด้วย คู่มือไม่ได้ตัดสินให้ว่าอย่างไหนสำคัญกว่า ผู้ออกแบบต้องเลือกตามที่ดิน ห้องที่ใช้ตอนกลางวันหรือกลางคืน และงบ ที่ดินแปลงเล็กในหมู่บ้านจัดสรรมักเลือกทิศไม่ได้เพราะหน้าที่ดินถูกกำหนดโดยถนนอยู่แล้ว กรณีนั้นเป้าหมายเปลี่ยนเป็นการจัดห้องและกันแดดผนังด้านที่รับแดด

ผนังตะวันตกเป็นจุดอ่อนที่มีตัวเลข
วิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยศิลปากร (ภัทราภรณ์ ศรีประเสริฐ ปี 2551) ศึกษาเฉพาะผนังทิศตะวันตก ระบุว่าความร้อนจากรังสีอาทิตย์ผ่านผนังตะวันตกตั้งแต่บ่ายถึงเย็นค่ำ งานนี้ใช้โปรแกรม EnergyPlus จำลองห้อง 4 x 4 เมตรที่มีผนังนอกทิศตะวันตกหนึ่งด้าน ผลจากบทคัดย่อที่เปิดอ่านมีดังนี้
- ผนังทึบแบบอิฐมวลเบาสองชั้น ประหยัดพลังงานได้มากที่สุดที่ 15.86 เปอร์เซ็นต์ในกรณีเปิดแอร์กลางวัน คืนทุนราว 8 ปี ส่วนแบบชั้นเดียวคืนทุนราว 1.1 ปี
- ผนังโฟมหนา 4 นิ้วในกรณีเปิดแอร์กลางคืนประหยัดได้ 4.24 เปอร์เซ็นต์ แต่คืนทุนนาน 56 ปี
- ถ้ามีหน้าต่างบนผนังตะวันตก ผนังทุกชนิดใช้พลังงานเพิ่มขึ้น 17.48 เปอร์เซ็นต์ในกรณีเปิดแอร์กลางวัน งานวิจัยจึงแนะนำให้เลี่ยงหน้าต่างหากต้องการประหยัดและคืนทุนเร็ว
- กรณีมีการบังแดด ผนังอิฐชั้นเดียวลดการใช้พลังงานได้มากที่สุดที่ 7.66 เปอร์เซ็นต์เมื่อเทียบกับผนังทึบที่ไม่บัง
ข้อควรระวังคือตัวเลขทั้งหมดมาจากห้องจำลองห้องเดียว ใช้วัสดุและสมมติฐานของงานวิจัย ค่าจริงในบ้านที่มีหลังคา ฝ้า และเครื่องใช้ไฟฟ้าอีกมากจะต่างออกไป ข้อสรุปที่ใช้ได้คือทิศทางของตัวเลขว่าหน้าต่างด้านตะวันตกเพิ่มภาระแอร์มากกว่าที่เห็นด้วยตา
วางแผนบังแดดตามทิศ
คู่มือ พพ. แยกวิธีบังแดดภายนอกตามทิศ และระบุว่าอุปกรณ์บังแดดภายนอกมีประสิทธิภาพกว่าแบบภายใน เช่นม่านด้านใน
| ด้านของอาคาร | แบบอุปกรณ์บังแดดที่คู่มือแนะนำ |
|---|---|
| ทิศเหนือ | แผงหรือกันสาดแนวนอน |
| ทิศใต้ | แผงหรือกันสาดแนวนอน |
| ทิศตะวันออก | แผงแนวตั้ง |
| ทิศตะวันตก | แผงแนวตั้ง |
คู่มือเดียวกันระบุว่ากระจกรับและถ่ายเทความร้อนจากแสงอาทิตย์เข้าอาคารมากกว่าผนังทึบ 5 ถึง 10 เท่า จึงควรมีอุปกรณ์บังแดดกับช่องเปิดและผนังกระจกเสมอ ส่วนผนังทึบแนะนำให้ใช้สีโทนอ่อนเพราะดูดกลืนรังสีน้อยกว่าสีเข้ม และเพิ่มความต้านทานความร้อนด้วยฉนวนหรือผนังสองชั้นที่มีช่องอากาศคั่น ดูแนวทางม่านและผ้าม่านที่ ม่านกันแดดแบบไหนดี และการไล่ต้นเหตุความร้อนที่ แก้บ้านร้อน
ต้นไม้ หลังคา และรูปทรงบ้าน
คู่มือ พพ. แนะนำให้ปลูกต้นไม้ใหญ่ทรงแผ่กว้างและพุ่มโปร่งรอบอาคารเพื่อให้ร่มเงา ปลูกไม้พุ่มหรือคลุมดินด้วยหญ้าเพื่อลดความร้อนที่พื้นดิน คู่มือไม่ได้ระบุตัวเลขอุณหภูมิที่ลดลง ส่วนต้นไม้ใหญ่ต้องเว้นระยะจากบ้านเพราะรากและกิ่ง หากสงสัยเรื่องราก ให้ดู ฐานรากบ้าน ประกอบ
ส่วนหลังคา คู่มือแนะนำให้ติดฉนวนกันความร้อน เช่นใยแก้ว ฉนวน PU หรือแผ่นอลูมิเนียมฟอยล์ รายละเอียดเรื่องค่าความต้านทานความร้อนและชนิดฉนวนอยู่ที่ ฉนวนกันความร้อนหลังคา
วิทยานิพนธ์ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ณัฐภูมิ รับคำอินทร์ ปี 2552) ศึกษาสัดส่วนและทิศทางของอาคารในกลุ่มอาคารสำนักงาน โรงแรม และห้างสรรพสินค้า โดยลองสัดส่วนตั้งแต่ 1:1 ถึง 1:4 และสัดส่วนกระจกต่อผนังตั้งแต่ 10 ถึง 90 เปอร์เซ็นต์ บทคัดย่อบอกว่าสัดส่วนและการวางตัวอาคารมีผลต่อภาระความเย็น แต่ไม่ได้ให้ตัวเลขเปอร์เซ็นต์ต่อทิศ และไม่ได้ศึกษาบ้านพักอาศัย บทความนี้จึงใช้เป็นข้อสนับสนุนว่ารูปทรงและทิศมีผลจริง ไม่ใช้ตัวเลขจากงานนี้
ตัวอย่างการวางผัง (ตัวอย่างสมมติ)
สมมติที่ดินกว้าง 12 เมตรลึก 20 เมตร ถนนอยู่ด้านตะวันตก หากหน้าบ้านต้องหันออกถนน ด้านหน้าซึ่งเป็นด้านแคบจะหันไปทางตะวันตกพอดี ตรงกับหลักของคู่มือที่ให้ด้านแคบหันไปทางตะวันออก-ตะวันตก ด้านยาวซึ่งหันไปทางเหนือและใต้จะรับแดดบ่ายน้อยกว่า ข้อเสนอที่ตามมาจากหลักเดียวกัน แต่ไม่ได้ระบุไว้ในคู่มือโดยตรง คือเอาห้องที่ใช้ตอนกลางวันน้อยไปไว้ด้านตะวันตก เช่น โรงรถ บันได หรือห้องเก็บของ แล้วเปิดช่องรับลมจากทิศใต้ให้ห้องนอนและห้องนั่งเล่น ถ้ามีหน้าต่างบนผนังตะวันตก ให้ระวังระยะ 2 เมตรจากเขตที่ดินที่ผนังที่มีช่องเปิดต้องเว้น ดู ระยะร่นอาคาร ก่อนวางผัง
บ้านที่สร้างแล้วเปลี่ยนทิศไม่ได้ ให้แก้ด้วยแผงบังแดดนอกผนัง ต้นไม้ สีผนังอ่อน และขนาดแอร์ที่เหมาะกับห้อง เช็กลิสต์ฤดูร้อนอ่านต่อได้ที่ เตรียมบ้านรับหน้าร้อน

เช็กลิสต์ก่อนวางทิศบ้าน
- จดทิศถนนและทิศของเขตที่ดินทั้งสี่ด้านจากโฉนดหรือแผนที่ ใช้เข็มทิศในมือถือเช็กซ้ำที่หน้างาน
- ถามสถาปนิกว่าด้านแคบของบ้านหันไปทางตะวันออกและตะวันตกได้หรือไม่ ตามหลักของคู่มือ พพ.
- ลดหน้าต่างและกระจกบนผนังตะวันตก หากต้องมี ให้มีอุปกรณ์บังแดดภายนอก
- ดูทิศลมฤดูร้อนจากใต้หรือตะวันตกเฉียงใต้ แล้วเปิดช่องรับลมให้ห้องที่อยู่นานที่สุด
- เลือกสีผนังนอกโทนอ่อน และถามเรื่องผนังสองชั้นหรือฉนวนสำหรับผนังตะวันตก
- วางแผนต้นไม้ให้ร่มเงาด้านตะวันตก โดยเว้นระยะจากตัวบ้านและฐานราก
- ก่อนอนุมัติแบบ ให้ตรวจระยะร่นจากเขตที่ดินกับผนังที่มีหน้าต่าง
คำถามที่พบบ่อย
บ้านหันหน้าไปทางทิศไหนร้อนน้อยที่สุด
แหล่งที่เปิดอ่านไม่ได้ระบุทิศหน้าบ้านที่ดีที่สุด คู่มือ พพ. ให้หลักว่าให้ด้านแคบของอาคารหันไปทางตะวันออกและตะวันตก ทำให้ผนังด้านยาวหันไปทางเหนือและใต้ ทิศที่หน้าบ้านหันจึงขึ้นกับรูปบ้านและที่ดิน
ผนังตะวันตกร้อนจริงไหม
วิทยานิพนธ์ ม.ศิลปากร ปี 2551 ระบุว่าความร้อนจากรังสีอาทิตย์ผ่านผนังตะวันตกตั้งแต่บ่ายจนถึงเย็นค่ำ และในแบบจำลองห้อง 4 x 4 เมตร การมีหน้าต่างบนผนังตะวันตกทำให้ใช้พลังงานเพิ่มขึ้น 17.48 เปอร์เซ็นต์ในกรณีเปิดแอร์ช่วงกลางวัน
ปลูกต้นไม้ช่วยลดความร้อนได้ไหม
คู่มือ พพ. แนะนำต้นไม้ใหญ่ทรงแผ่กว้างพุ่มโปร่งรอบอาคารเพื่อให้ร่มเงา คู่มือไม่ได้ให้ตัวเลขว่าลดอุณหภูมิได้เท่าไร และต้นไม้ใหญ่ต้องเว้นระยะจากบ้านและฐานราก
แหล่งอ้างอิง
- คู่มือแนวทางการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน | ศูนย์ประสานงานการออกแบบอาคารเพื่อการอนุรักษ์พลังงาน กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน (พพ.)
- อิทธิพลของสัดส่วนและทิศทางอาคารที่มีผลต่อการใช้พลังงานในอาคาร (วิทยานิพนธ์ปริญญาโท) | คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (ณัฐภูมิ รับคำอินทร์, 2552)





