แพ้ครีม ผื่นแดงคันหลังทาหน้า ต้องทำอย่างไรทันที และเมื่อไรต้องพบแพทย์

แพ้ครีมแล้วสิ่งแรกที่ต้องทำคือล้างครีมออกด้วยน้ำสะอาดให้หมดอย่างเบามือ หยุดผลิตภัณฑ์ที่สงสัยและของใหม่ทุกชิ้น แล้วประคบเย็นลดแสบคัน ถ้าหน้าหรือปากบวม หายใจลำบาก หรือผื่นลามเร็ว ให้ไปพบแพทย์ทันที ส่วนอาการเล็กน้อยให้ผิวพักด้วยรูทีนสามขั้นจนกว่าจะสงบ แล้วค่อยหาว่าตัวไหนเป็นต้นเหตุ

สมมติว่าทาเซรั่มกลิ่นดอกไม้ตัวหนึ่งไปสามคืนแล้วไม่มีอะไร แต่คืนที่สี่ตื่นมาเปลือกตาบวมและข้างแก้มเป็นปื้นแดงคัน ช่วงนั้นมักอยากรีบทาอะไรสักอย่างให้หาย ซึ่งเป็นสิ่งที่ไม่ควรทำที่สุด ขั้นตอนด้านล่างคือสิ่งที่ควรรู้ก่อนถึงเช้าวันนั้น

10 นาทีแรก ทำตามลำดับนี้

1. ล้างออก ใช้น้ำสะอาดอุณหภูมิห้องหรือเย็นเล็กน้อย วักน้ำล้างหลายรอบจนรู้สึกว่าครีมหลุดหมด ถ้าเป็นกันแดดกันน้ำหรือรองพื้นที่ติดแน่น ใช้คลีนเซอร์อ่อนโยนไม่มีน้ำหอมช่วย ห้ามถูหรือขัด
2. ซับแห้ง ใช้ผ้าสะอาดกดเบา ๆ ไม่เช็ด
3. ประคบเย็น ผ้าสะอาดชุบน้ำเย็น ประคบครั้งละ 10 ถึง 15 นาที ทำซ้ำได้เมื่อแสบหรือร้อน ห้ามวางน้ำแข็งบนผิวตรง ๆ
4. หยุดทุกอย่างที่เพิ่งเริ่มใช้ ไม่ต้องรอให้แน่ใจว่าตัวไหนเป็นต้นเหตุ
5. ถ่ายรูปผิว และเก็บกล่องหรือขวดของทุกชิ้นที่ทาในช่วงสองสามวันก่อนเกิดอาการ

American Academy of Dermatology แนะนำในหน้าวิธีทดสอบผลิตภัณฑ์ว่า ถ้าเกิดปฏิกิริยาให้ล้างออกและหยุดใช้ จากนั้นใช้ผ้าเย็นประคบหรือทาปิโตรเลียมเจลลี่บาง ๆ เพื่อบรรเทา ปิโตรเลียมเจลลี่เป็นตัวเลือกที่ดีเพราะแทบไม่มีส่วนผสมอื่นให้แพ้ซ้ำ

แพ้จริง หรือแค่ระคายเคือง

คนทั่วไปเรียกทุกอาการแดงแสบหลังทาครีมว่าแพ้ ทางการแพทย์แยกเป็นสองแบบหลัก ทั้งคู่อยู่ในกลุ่มผิวหนังอักเสบจากการสัมผัส (contact dermatitis)

ผิวหนังอักเสบจากการระคายเคือง (irritant contact dermatitis) เกิดเมื่อสารทำร้ายผิวโดยตรง ไม่เกี่ยวกับภูมิคุ้มกัน ใครใช้เข้มข้นหรือถี่พอก็เป็นได้ ตัวอย่างที่เจอบ่อยในโลกสกินแคร์คือกรดผลัดเซลล์เข้มข้น เรตินอลที่เริ่มถี่เกินไป และสครับเม็ดหยาบ อาการเด่นคือแสบ ตึง แห้ง ลอก

ผิวหนังอักเสบจากการแพ้สัมผัส (allergic contact dermatitis) เกิดเมื่อระบบภูมิคุ้มกันของคุณจดจำสารบางตัว AAD อธิบายว่าผื่นแบบนี้มักขึ้นหลังสัมผัสหลายชั่วโมงถึงหลายวัน เริ่มจากคัน แล้วตามด้วยผื่น และบางคนมีตุ่มน้ำ AAD ยังระบุว่าน้ำหอมเป็นหนึ่งในสารก่อแพ้ที่พบบ่อย และวิธีเดียวที่ทำให้หายขาดคือเลี่ยงสารที่แพ้

ลักษณะ	ระคายเคือง	แพ้จริง
อาการเด่น	แสบ ตึง แห้ง ลอก	คันมาก ผื่นแดง บางครั้งมีตุ่มน้ำ
เวลาที่เกิด	ไม่นานหลังทา	หลายชั่วโมงถึงหลายวันหลังสัมผัส
ขอบเขต	ตรงที่ทา	ลามออกนอกจุดที่ทาได้ เช่น เปลือกตา คอ
ใครเป็นได้	ทุกคนเมื่อใช้แรงหรือถี่เกิน	เฉพาะคนที่ไวต่อสารนั้น
ใช้ซ้ำ	เบาลงถ้าลดความถี่หรือความเข้มข้น	กลับมาทุกครั้งที่สัมผัส
ตัวอย่างต้นเหตุ	กรด เรตินอล สครับ แอลกอฮอล์	น้ำหอม สารกันเสียบางตัว สารสกัดจากพืช

ในชีวิตจริงสองแบบนี้แยกยาก แม้แพทย์ก็ต้องดูประวัติและบางครั้งต้องตรวจเพิ่ม หลักที่ใช้ได้ทุกกรณีคือหยุดสิ่งกระตุ้นก่อน

อาการแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลทันที

• ริมฝีปาก ลิ้น หรือรอบตาบวมขึ้นเร็ว จนลืมตาลำบากหรือพูดไม่ชัด
• หายใจลำบาก แน่นหน้าอก เสียงแหบ หรือมีผื่นลมพิษขึ้นทั่วตัว ให้ไปห้องฉุกเฉิน
• ตุ่มน้ำพองจำนวนมาก ผิวหลุดลอก หรือเจ็บแสบรุนแรง
• มีไข้ มีหนอง หรือรอยแดงร้อนลามเร็ว ซึ่งเป็นสัญญาณติดเชื้อ
• ครีมเข้าตาแล้วตาแดง เจ็บ หรือมองเห็นผิดปกติ

ส่วนอาการที่ไม่รุนแรง ให้นัดแพทย์ผิวหนังเมื่อผื่นไม่ดีขึ้นใน 2 ถึง 3 วันหลังหยุดใช้ ลามออกเรื่อย ๆ หรือคันจนรบกวนการนอน AAD แนะนำให้พบแพทย์ผิวหนังแต่เนิ่น ๆ เพราะผื่นสัมผัสที่ปล่อยไว้นานหายยากขึ้น แพทย์จะเลือกยาทาหรือยารับประทานตามความรุนแรง และถ้าผื่นเป็นซ้ำ จะแนะนำให้ตรวจแพทช์เทสต์

ระหว่างรอผิวหาย ใช้แค่สามอย่าง

ผิวที่อักเสบต้องการความเรียบง่าย ยิ่งทาน้อยชิ้น ยิ่งมีโอกาสโดนสารตัวเดิมน้อย และถ้ามีอาการใหม่ก็หาต้นเหตุได้ง่าย

ช่วงเวลา	ทำ	งด
เช้า	ล้างด้วยน้ำเปล่าหรือคลีนเซอร์อ่อนโยน ทามอยส์เจอไรเซอร์ไม่มีน้ำหอม กันแดดสูตรอ่อนโยน	เมคอัพ สเปรย์น้ำแร่ที่มีกลิ่น โทนเนอร์แอลกอฮอล์
เย็น	ล้างเบามือ ทามอยส์เจอไรเซอร์ตัวเดิม	กรด เรตินอล สครับ มาสก์ อุปกรณ์ขัดหน้า
ระหว่างวัน	ประคบเย็นเมื่อร้อนหรือคัน	เกา แกะ ลูบหน้าบ่อย

วิธีเลือกมอยส์เจอไรเซอร์ช่วงนี้ ให้ดูที่รายการส่วนผสมสั้น ไม่มี fragrance หรือ parfum ไม่มีน้ำมันหอมระเหย และไม่มีสารสกัดจากพืชหลายชนิด ตัวที่มีกลีเซอรีน เซราไมด์ หรือปิโตรลาทัมเป็นหลักมักเข้ากับผิวที่อักเสบได้ดี ถ้าผิวเคยเสียเกราะมาก่อน อ่านต่อเรื่อง การฟื้นฟูเกราะผิว

สำหรับกันแดด ช่วงที่ผิวยังแดงให้เลือกตัวที่ใช้ซิงค์ออกไซด์หรือไทเทเนียมไดออกไซด์ และถ้าไม่ต้องออกแดดเลยในวันนั้น ใช้หมวกและอยู่ในร่มแทนการทากันแดดตัวใหม่ก็ได้

ของใช้รอบตัวช่วยได้ด้วย เปลี่ยนปลอกหมอนทุกสองสามวัน ใช้ผ้าเช็ดหน้าผืนใหม่ เช็ดหน้าจอมือถือ และมัดผมไม่ให้ทรีตเมนต์ผมโดนหน้า

สารที่เป็นต้นเหตุบ่อยในสกินแคร์

ไม่มีส่วนผสมใดที่ทุกคนแพ้ แต่มีกลุ่มที่แพทย์ผิวหนังเจอบ่อย

กลุ่ม	ชื่อที่เห็นบนฉลาก
น้ำหอมและสารให้กลิ่น	fragrance, parfum, linalool, limonene, citronellol, geraniol
น้ำมันหอมระเหย	lavender oil, tea tree oil, peppermint oil, ylang ylang
สารกันเสียบางตัว	methylisothiazolinone, สารกลุ่มที่ปล่อยฟอร์มาลดีไฮด์
สารสกัดจากพืช	propolis, สารสกัดจากพืชตระกูลเดซี่
สีย้อม	PPD ในสีย้อมผมและเฮนน่าดำ

DermNet อธิบายว่าการแพ้น้ำหอมทำให้เกิดผื่นแดงเป็นปื้นหรือเป็นทางตามจุดที่ทาหรือฉีด มีอาการคันหรือแสบร่วม และยืนยันได้ด้วยการตรวจแพทช์เทสต์ การรักษาหลักคือเลี่ยงสารให้กลิ่นที่แพ้ ร่วมกับยาทาและสารให้ความชุ่มชื้นตามที่แพทย์สั่ง

ข้อสังเกตจากการอ่านฉลากมานาน คำว่า unscented ไม่เท่ากับ fragrance free บางสูตรที่เขียนว่าไม่มีกลิ่นยังใส่สารกลบกลิ่นไว้ และคำว่า hypoallergenic หรือ dermatologist tested ก็เป็นการสื่อสารของแบรนด์ ไม่ได้รับประกันว่าคุณจะไม่แพ้

ทดสอบก่อนใช้ของใหม่

AAD ให้วิธีทดสอบที่ทำเองได้

1. ทาผลิตภัณฑ์ปริมาณประมาณเหรียญสิบบาทที่ท้องแขนหรือข้อพับแขน
2. ทาวันละ 2 ครั้ง ติดต่อกัน 7 ถึง 10 วัน
3. ถ้าเป็นผลิตภัณฑ์ล้างออก เช่น คลีนเซอร์ ทิ้งไว้ประมาณ 5 นาทีแล้วล้าง
4. ถ้ามีแดง คัน หรือบวมระหว่างทดสอบ ล้างออกและไม่ใช้ต่อ
5. ผ่านแล้วค่อยลองบนหน้าจุดเล็ก ๆ เช่น ข้างกราม ก่อนทาเต็มหน้า

AAD เตือนไว้ด้วยว่าผลิตภัณฑ์ที่มีเรตินอลหรือกรดไกลโคลิกทำให้แสบหรือแดงชั่วคราวได้เป็นปกติ ไม่ได้แปลว่าแพ้เสมอไป ถ้าอาการเบาและดีขึ้นเมื่อใช้ห่างขึ้น ค่อนข้างเป็นการระคายเคือง

ควรเริ่มทีละชิ้น โดยเว้นอย่างน้อยหนึ่งถึงสองสัปดาห์ก่อนเพิ่มของชิ้นถัดไปนะคะ ถ้าผื่นขึ้นจะรู้ทันทีว่าเป็นเพราะตัวไหน หลักเดียวกันใช้กับ รูทีนสำหรับมือใหม่

ครีมไม่มีที่มา เสี่ยงกว่าเรื่องแพ้

ครีมที่ไม่มีเลขจดแจ้ง ไม่มีฉลากภาษาไทย หรือขายเป็นกระปุกเปล่าแบ่งขาย อันตรายกว่าการแพ้ทั่วไป เพราะมีรายงานการลักลอบใส่สารต้องห้าม เช่น ปรอทหรือสเตียรอยด์ ซึ่งทำให้ผิวบาง หน้าแดง หรือเกิดพิษสะสม เครื่องสำอางที่ขายถูกกฎหมายในไทยจะมีเลขจดแจ้ง 10 หลักบนฉลาก ตรวจกับฐานข้อมูลของ อย. ก่อนซื้อทุกครั้ง ถ้าผื่นเกิดจากครีมแบบนี้ ให้บอกแพทย์ด้วยและนำกระปุกไปให้ดู

กลับมาใช้สกินแคร์หลังผิวหาย

ผิวที่เพิ่งสงบยังบอบบาง อยู่กับรูทีนสามอย่างต่ออีกหนึ่งถึงสองสัปดาห์หลังผื่นหาย แล้วค่อยเพิ่มกลับทีละชิ้น เริ่มจากตัวที่เคยใช้นานโดยไม่มีปัญหา ใช้วันเว้นวันก่อน สังเกตผิว 2 ถึง 3 วัน ถ้าผ่านจึงใช้ตามปกติ สารออกฤทธิ์แรงอย่างกรดและเรตินอลเก็บไว้ท้ายสุด เริ่มที่ความเข้มข้นต่ำ

ถ้ารู้แล้วว่าแพ้สารอะไร จดชื่อ INCI ภาษาอังกฤษไว้ในโน้ตมือถือ ก่อนซื้อของใหม่ค้นชื่อนั้นในรายการส่วนผสมทุกครั้ง วิธีนี้น่าเบื่อแต่ได้ผลที่สุด คนที่ผิวไวเป็นประจำควรอ่านแนวทางเพิ่มเติมที่ ผิวแพ้ง่าย ดูแลยังไง และเรื่องพื้นฐานของเกราะผิวที่ เกราะผิวคืออะไร

ถ้าผิวคุณเป็นแบบนี้ ให้เริ่มที่...

ถ้าผิวคุณ...	เริ่มที่
แสบตึงทันทีหลังทากรดหรือเรตินอล ไม่มีผื่นลาม	ล้างออก หยุดตัวนั้น 1 สัปดาห์ แล้วกลับมาใช้ห่างขึ้น
คันและผื่นขึ้นวันรุ่งขึ้นหลังลองของใหม่	ล้างออก หยุดของใหม่ทั้งหมด ประคบเย็น เก็บฉลาก
เปลือกตาหรือปากบวม หายใจไม่สะดวก	ไปโรงพยาบาลทันที
ผื่นไม่ดีขึ้นใน 2 ถึง 3 วัน	นัดแพทย์ผิวหนัง นำผลิตภัณฑ์ไปด้วย
แพ้ซ้ำหลายครั้งโดยไม่รู้สาเหตุ	ขอตรวจแพทช์เทสต์ แล้วจดชื่อสารที่แพ้ไว้

เนื้อหานี้เป็นแนวทางทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย ถ้าไม่แน่ใจ ปรึกษาแพทย์ผิวหนังหรือเภสัชกรได้เสมอค่ะ