แบบบ้านชั้นเดียว เลือกผังตามขนาดที่ดิน หลังคา และงบก่อสร้าง

ที่ดินขนาด 50 ตารางวา (200 ตร.ม.) สร้างบ้านชั้นเดียวสามห้องนอนได้แต่แน่นมาก เพราะบ้านชั้นเดียวขนาด 120 ตร.ม. ต้องใช้พื้นที่ฐานเท่ากับพื้นที่ใช้สอยทั้งหมด แล้วยังต้องเว้นระยะจากเขตที่ดินและเผื่อที่จอดรถ ถ้าอยากได้ลานหรือสวนด้วย ควรมีที่ดินอย่างน้อย 70-100 ตารางวา นี่คือคำถามแรกที่ต้องตอบก่อนเลือกแบบบ้านชั้นเดียวไม่ว่าจะแบบไหน

ที่ดินขนาดไหนถึงพอ

1 ตารางวาเท่ากับ 4 ตร.ม. ตารางต่อไปนี้ใช้ประมาณคร่าวๆ ก่อนไปคุยกับสถาปนิก โดยสมมติว่าเป็นที่ดินสี่เหลี่ยมหน้ากว้างประมาณ 12-20 เมตร มีที่จอดรถ 1-2 คัน

พื้นที่ใช้สอย	ห้องโดยประมาณ	ที่ดินที่เริ่มสบาย	ถ้าที่ดินเล็กกว่านี้
70-90 ตร.ม.	2 นอน 1-2 น้ำ ห้องครัว	50-60 ตร.ว.	ลดที่จอดรถหรือทำผังตัว I แคบยาว
100-130 ตร.ม.	3 นอน 2 น้ำ ห้องนั่งเล่น	70-100 ตร.ว.	ใช้ผังตัว I หรือเปลี่ยนเป็นสองชั้น
150-200 ตร.ม.	4 นอน 3 น้ำ ห้องทำงาน	120-200 ตร.ว.	ที่ดินเล็กกว่านี้ควรพิจารณาสองชั้น

เหตุที่ตัวเลขที่ดินใหญ่กว่าพื้นที่บ้านมาก คือต้องเว้นระยะจากแนวเขต กฎกระทรวงตามกฎหมายควบคุมอาคารกำหนดระยะระหว่างผนังที่มีช่องเปิดกับเขตที่ดินข้างเคียง ซึ่งสำหรับบ้านเตี้ยทั่วไปอยู่ที่ราว 2 เมตร ผนังทึบชิดเขตได้ในบางเงื่อนไข ระยะถอยร่นจากถนนและข้อกำหนดผังเมืองต่างกันตามพื้นที่ จึงต้องถามสำนักงานเขตหรือเทศบาลก่อนวางผัง ไม่ควรเดาจากบ้านข้างๆ

ผังบ้านสี่แบบ และสิ่งที่ได้กับสิ่งที่เสีย

ผังกำหนดราคา แสง ลม และความเป็นส่วนตัวมากกว่าสไตล์ภายนอกเสียอีก

ผัง	เหมาะกับ	ข้อดี	ข้อเสียที่ต้องรับ
ตัว I แถวยาว	ที่ดินหน้าแคบ ลึก	หลังคาเรียบง่าย ราคาต่อ ตร.ม. ต่ำสุด	ห้องกลางได้แสงน้อย ทางเดินยาว
ตัว L	มุมที่ดิน ต้องการลานเล็ก	แยกโซนนอนกับโซนนั่งเล่นได้ ได้มุมสวน	หลังคาบรรจบกันสองทิศ รอยต่อต้องกันน้ำดี
ตัว U หรือรอบลานบ้าน	ที่ดิน 100 ตร.ว. ขึ้นไป	ทุกห้องมีหน้าต่างสู่ลาน ลมถ่ายเท	ผนังนอกอาคารยาว หลังคาหลายส่วน ราคาต่อ ตร.ม. สูงขึ้น
สี่เหลี่ยมกะทัดรัด	ที่ดินเล็กและต้องการประหยัด	เส้นรอบรูปสั้น ผนังนอกน้อย	ห้องกลางไม่มีหน้าต่าง ต้องมีช่องแสงหรือลานเล็ก

ปัญหาที่พบบ่อยในผังตัว I คือห้องที่อยู่กลางบ้านมืดและอึดอัด วิธีแก้ที่ได้ผลคือเว้นช่องแสงหลังคา (skylight แบบกันความร้อน) หรือทำลานเล็กขนาด 2x3 เมตรกลางผัง ต้องตัดสินตั้งแต่ตอนออกแบบ เพราะแก้ภายหลังต้องเจาะโครงสร้างหลังคา

ผังตัว L และ U ได้ชายคาและระเบียงยื่น ช่วยกันแดดฝนให้ผนังกระจก แต่จุดบรรจบของหลังคาและรางน้ำ (valley) เป็นจุดรั่วอันดับต้น ถามสถาปนิกว่าจะใช้รางน้ำหรือแผ่นกันซึมแบบไหนที่รอยต่อ และใครรับประกัน

หลังคาใหญ่ ความร้อนอยู่ตรงไหน

บ้านชั้นเดียวมีหลังคาคลุมทั้งหมด ความร้อนจากแดดทั้งวันลงมาที่ฝ้าโดยตรง ไม่มีชั้นบนบังเหมือนบ้านสองชั้น จึงเป็นเรื่องที่ต้องแก้ตั้งแต่แบบ ไม่ใช่ซื้อแอร์ตัวใหญ่ตอนหลัง ลำดับที่ผมแนะนำ

1. หลังคาลาดชัน 25-35 องศาและช่องลมใต้จั่ว ให้อากาศร้อนใต้หลังคาระบายออก
2. ฉนวนใต้กระเบื้องหลังคาหรือบนฝ้า ความหนา 3-4 นิ้วเป็นช่วงที่ใช้กันทั่วไป
3. ฝ้าสูง 2.8-3.2 เมตร ให้อากาศร้อนลอยขึ้นสูงพ้นศีรษะคนที่ยืนอยู่ และใช้พัดลมช่วย
4. ชายคายื่นอย่างน้อย 80-100 ซม. บังแดดตรงจากผนังและหน้าต่างด้านตะวันตกและตะวันออก
5. สีสะท้อนความร้อนบนหลังคาหรือผนังที่โดนแดด อ่านผลที่คาดหวังได้จริงที่ สีทาสะท้อนความร้อน

เรื่องฝ้า ถ้าเลือกฝ้ายิปซัม โครงเคร่าต้องเข้มพอสำหรับน้ำหนักฉนวน ดูข้อควรตรวจที่ ฝ้ายิปซัม

ผนังด้านตะวันตกรับแดดบ่ายร้อนที่สุด วางห้องน้ำ ห้องเก็บของ หรือครัวไว้ด้านนี้ แล้วเอาห้องนอนไปทางเหนือหรือใต้ เป็นวิธีที่ไม่เสียเงินเพิ่ม

ต้นทุน ชั้นเดียวไม่ได้ถูกกว่าอย่างที่คิด

บ้านชั้นเดียวไม่มีบันไดและไม่ต้องมีโครงสร้างรับชั้นสอง แต่ฐานรากและหลังคาต้องคลุมพื้นที่ใช้สอยทั้งหมด ในขณะที่บ้านสองชั้นพื้นที่ฐานและหลังคาเหลือราวครึ่งเดียวของพื้นที่ใช้สอย

ตัวอย่างสมมติเทียบบ้าน 120 ตร.ม. สองแบบ

รายการ	ชั้นเดียว	สองชั้น
พื้นที่ฐานรากและหลังคา	ประมาณ 120 ตร.ม. + ชายคา	ประมาณ 60 ตร.ม. + ชายคา
บันได	ไม่มี	มี
ที่ดินที่ใช้	มากกว่า	น้อยกว่า
ราคารวมค่าก่อสร้าง	มักต่ำกว่าเล็กน้อยถึงใกล้เคียง	ใกล้เคียง
ราคาต่อ ตร.ม.	มักสูงกว่าเล็กน้อย	มักต่ำกว่าเล็กน้อย

ตัวเลขเปรียบเทียบเป็นแนวโน้มที่พบ ไม่ใช่ค่าที่ใช้ตัดสินแทนใบเสนอราคา วิธีดูต้นทุนต่อ ตร.ม. ว่าอะไรรวมอะไรไม่รวมอยู่ที่ ค่าก่อสร้างต่อ ตร.ม. สิ่งที่เทียบกันได้จริงคือราคารวมต่อพื้นที่ใช้สอยที่ได้ และค่าที่ดินส่วนที่เพิ่ม

ตัวอย่างวางผัง 3 นอนบนที่ดิน 80 ตารางวา

ตัวอย่างสมมติ ที่ดิน 80 ตร.ว. (320 ตร.ม.) กว้าง 16 เมตร ลึก 20 เมตร หันหน้าไปทางทิศใต้ เจ้าของต้องการ 3 ห้องนอน 2 ห้องน้ำ และที่จอดรถ 2 คัน

• ที่จอดรถ 2 คันกว้าง 5.5-6 เมตร ลึก 5-6 เมตร ชิดด้านหนึ่งของหน้าที่ดิน
• เว้นด้านข้างทั้งสองข้างอย่างน้อยข้างละ 2 เมตรตามที่เขตกำหนดสำหรับผนังที่มีช่องเปิด ตัวเลขจริงต้องยืนยันกับเขต เหลือหน้ากว้างสำหรับตัวบ้านประมาณ 12 เมตร
• ถอยจากถนนราว 3-6 เมตรตามข้อกำหนดพื้นที่ เหลือความลึกสำหรับตัวบ้านประมาณ 10-12 เมตร
• พื้นที่ฐานบ้านที่ได้ประมาณ 12 x 10 = 120 ตร.ม. พอดีกับ 3 นอน 2 น้ำ ห้องนั่งเล่นรวมครัว แต่ไม่เหลือที่สำหรับสนามหรือสวนใหญ่

ผังที่ลงตัวคือตัว L วางห้องนอนสองห้องและห้องน้ำรวมในปีกด้านทิศเหนือ ห้องนอนหลักกับห้องน้ำในตัวอยู่ปีกตะวันออก ห้องนั่งเล่นรวมครัวอยู่มุมที่ต่อกัน เปิดบานกระจกบานเลื่อนสู่ลานไม้ยกพื้นด้านทิศใต้ที่มีชายคายื่น 1.2 เมตร ห้องซักล้างและห้องเก็บของอยู่ทิศตะวันตกเป็นแนวกันความร้อน ถ้าลองผังตัว I บนที่ดินเดียวกัน จะได้บ้านกว้าง 12 เมตรลึกราว 10 เมตร ซึ่งต้องมีห้องกลางไร้หน้าต่าง จึงควรเว้นลานเล็กหรือช่องแสงตามที่ว่าไว้ข้างต้น

ขนาดห้องที่ใช้งานได้จริงในบ้านพักอาศัยทั่วไป

ห้อง	ขนาดที่ใช้สบาย	ขนาดต่ำสุดที่ยังไม่อึดอัด
ห้องนอนหลักพร้อมตู้เสื้อผ้า	4 x 4.5 เมตร	3.5 x 4 เมตร
ห้องนอนรอง	3 x 3.5 เมตร	3 x 3 เมตร
ห้องน้ำ	1.8 x 2.4 เมตร	1.5 x 2 เมตร
ห้องนั่งเล่นรวมครัว	5 x 7 เมตร	4.5 x 6 เมตร

ตัวเลขข้างต้นเป็นกรอบคิดตอนเริ่มวางผัง ให้สถาปนิกปรับตามรูปที่ดินและการใช้งานจริงของครอบครัว ห้องที่เล็กกว่าขนาดต่ำสุดมักติดปัญหาตอนวางเตียง ตู้ และทางเดิน ซึ่งแก้ด้วยเฟอร์นิเจอร์ลอยตัวไม่ได้ทั้งหมด

ยกพื้น ทางลาด และบ้านที่ใช้ได้ยาวถึงวัยสูงอายุ

เหตุผลที่คนเลือกบ้านชั้นเดียวบ่อยที่สุดคือไม่ต้องขึ้นบันไดตอนอายุมาก ถ้าตั้งใจให้ใช้ได้ยาว ให้กำหนดในแบบตั้งแต่ต้น

• ทางเข้าไม่มีขั้นสูงเกินจำเป็น ถ้าต้องยกพื้นเพราะน้ำท่วม ทำทางลาดความชัน 1:12 คือยก 10 ซม. ใช้ทางลาดยาว 1.2 เมตร
• ประตูกว้าง 90 ซม. ขึ้นไปในห้องน้ำและห้องนอนหลัก เพื่อรถเข็นเข้าได้
• ห้องน้ำพื้นไม่มีธรณีประตูสูง กันลื่น และเว้นที่ติดราวจับ ตำแหน่งราวต้องให้ช่างเสริมโครงรับน้ำหนักในผนังตั้งแต่ก่อนปูกระเบื้อง
• ห้องนอนหลักอยู่ติดห้องน้ำและใกล้ทางออก

ระดับยกพื้นเลือกจากระดับถนนและน้ำท่วมสูงสุดที่เคยเกิด ไม่ใช่ตามภาพแบบที่ชอบ ตรวจรายละเอียดฐานรากกับระดับที่ เสาเข็มบ้าน

ถ้าอยากต่อชั้นสองในอนาคต

บางครอบครัวสร้างชั้นเดียวก่อนเพราะงบ แล้วหวังต่อชั้นสองทีหลัง ทำได้ แต่ฐานรากเสา และคาน ต้องออกแบบรับน้ำหนักชั้นสองไว้ตั้งแต่แรก ซึ่งเพิ่มค่าก่อสร้างช่วงแรก ถ้าไม่ได้เตรียมไว้ การต่อชั้นสองบนโครงสร้างเดิมมักต้องเสริมฐานรากและเสา ค่าใช้จ่ายและความเสี่ยงสูง ต้องให้วิศวกรโครงสร้างคำนวณและต้องขออนุญาตดัดแปลงอาคาร

ที่ใกล้ตัวกว่าคือที่จอดรถและหลังคาคลุมข้างบ้าน ซึ่งมักทำภายหลัง ศึกษาแนวทางและโครงสร้างที่ โรงจอดรถ ว่าควรเว้นอะไรไว้ในแบบเริ่มต้น

ขออนุญาตและวิธีส่งแบบ

บ้านชั้นเดียวถือเป็นอาคารที่ต้องขออนุญาตก่อสร้างเช่นเดียวกับบ้านอื่น ตามข้อมูลของสำนักงานเขตหนองจอก ในกรุงเทพมหานครบ้านพักอาศัยที่สูงไม่เกิน 4 ชั้นและไม่เกิน 15 เมตรยื่นที่ฝ่ายโยธาของเขต โดยยื่นแผนผังแบบก่อสร้างและรายการประกอบแบบอย่างละ 5 ชุด นอกกรุงเทพฯ เทศบาลหรือ อบต. จะแจ้งเอกสารเอง กรมโยธาธิการและผังเมืองมีแนวทางยื่นแบบอิเล็กทรอนิกส์ แต่ไม่ทุกท้องถิ่นรับ

แบบที่ได้อนุญาตต้องมีผู้ออกแบบและผู้ควบคุมงานตามกฎหมาย ถ้าใช้แบบสำเร็จรูป ให้ถามผู้ขายก่อนว่ามีวิศวกรโครงสร้างเซ็นรับรองหรือยัง และแบบนั้นเหมาะกับสภาพดินของที่ดินคุณหรือไม่ เพราะฐานรากต้องปรับตามดินจริง

ก่อนจ้างสถาปนิกหรือซื้อแบบถามสิ่งนี้

• ผังนี้ใช้ที่ดินกี่ตารางวา และเว้นระยะจากเขตเท่าไร เทียบกับข้อกำหนดของเขตหรือเทศบาลแล้วหรือยัง
• ห้องไหนอยู่ทิศตะวันตก และมีชายคาหรือฉนวนอย่างไร
• หลังคามีกี่จุดบรรจบ และรอยต่อกันน้ำด้วยอะไร
• ระดับพื้นสูงกว่าถนนเท่าไร ทางเข้ารถลาดชันเกินไปหรือไม่
• ฐานรากเผื่อต่อชั้นสองหรือไม่ และเพิ่มค่าก่อสร้างประมาณเท่าไร
• รวมงานวิศวกรรมโครงสร้างและงานระบบในค่าแบบหรือยัง

ถ้าที่ดินไม่ถึง 70 ตารางวาและต้องการสามห้องนอน ให้เทียบแบบสองชั้นขนาดเท่ากันไว้ด้วย อย่ายึดชั้นเดียวเพียงเพราะภาพแบบสวย