ประเด็นสำคัญ
- ก่อนไล่ผึ้งต้องแยกให้ออกว่าเป็นฝูงผึ้งที่แวะพักชั่วคราว หรือรังที่สร้างรวงแล้ว เพราะรังต่อยง่ายกว่าฝูงมาก
- ฝูงผึ้งที่เกาะกิ่งไม้หรือรั้วมักไปเองใน 1 ถึง 5 วัน ถ้าอยู่ห่างคนและสัตว์เลี้ยง ให้กันคนออกแล้วรอ
- ผึ้งที่ทำรังในผนังหรือฝ้า ไม่ควรจัดการเอง ต้องให้ผู้ชำนาญเปิดผนัง เก็บผึ้งและรวงออกให้หมด แล้วปิดช่องให้สนิท
- ห้ามฆ่าผึ้งแล้วปิดผนังทับรวง เพราะน้ำผึ้งจะละลายซึมผนัง และดึงแมลงอื่นกับหนูเข้ามา
- กันผึ้งกลับมาด้วยการอุดรูและช่องที่ใหญ่กว่า 6 มิลลิเมตร ยกเว้นบริเวณสายไฟเมน
วิธีไล่ผึ้งที่ปลอดภัยที่สุดเริ่มจากการดูว่าผึ้งกลุ่มนั้นเป็นฝูงที่แวะพักหรือเป็นรังที่มีรวงแล้ว ฝูงที่เกาะกิ่งไม้หรือรั้วมักไปเองภายในไม่กี่วัน ส่วนรังในผนัง ฝ้า หรือเสาบ้านต้องให้ผู้ชำนาญเปิดโครงสร้างแล้วเก็บผึ้งกับรวงออกให้หมด อย่าฉีดสเปรย์ใส่หรือสุมไฟเอง
ข้อมูลในหน้านี้มาจากคู่มือของมหาวิทยาลัยในสหรัฐ 3 แห่ง ซึ่งเขียนถึงผึ้งน้ำหวาน (Apis mellifera) ที่คนเลี้ยงกัน ผึ้งในไทยมีหลายชนิดและบางชนิดทำรังเปิดโล่ง พฤติกรรมอาจไม่เหมือนกันทุกข้อ หลักการแยกฝูงกับรัง และการอุดรูกันกลับมา ใช้ได้กับบ้านเราเกือบทั้งหมด แต่ถ้าเจอรังขนาดใหญ่ให้ถ่ายรูปไว้ให้ผู้ชำนาญดูก่อนตัดสินใจ
ดูก่อนว่าเป็นฝูงหรือเป็นรัง
คนส่วนใหญ่เรียกผึ้งที่มารวมกลุ่มว่า "รัง" หมดทุกแบบ แต่คู่มือของ Mississippi State แยกไว้ชัดว่าสองแบบนี้ต่างกันมาก เพราะผึ้งต่อยเพื่อปกป้องรวงที่มีตัวอ่อนและน้ำผึ้ง ไม่ได้ต่อยเพราะเป็นผึ้ง
| ลักษณะ | ฝูงที่แวะพัก | รังที่สร้างรวงแล้ว |
|---|---|---|
| หน้าตา | กลุ่มก้อนกลมหรือรี ขนาดราวลูกบาสเกตบอล สีน้ำตาลเข้ม เกาะกิ่งไม้ รั้ว ตู้ไปรษณีย์ | เห็นผึ้งบินเข้าออกรูหรือช่องแคบซ้ำๆ หรือเห็นรวงที่เปิดโล่ง |
| นิสัย | ค่อนข้างสงบ เพราะไม่มีรวงให้ปกป้อง | ต่อยง่ายกว่ามาก ถ้าเดินเข้าใกล้ทางเข้ารัง |
| อยู่นานแค่ไหน | ย้ายเองในหนึ่งวันถึง 5 วัน | อยู่ได้เป็นปี และแยกฝูงใหม่ออกมาทุกปี |
| ต้องทำอะไร | กันคนออก รอ หรือเรียกคนเก็บฝูง | เรียกผู้ชำนาญ |
ตัวเลขเรื่องเวลาในแหล่งข้อมูลไม่ตรงกัน คู่มือ Georgia บอกว่าฝูงมักย้ายไปรังถาวรภายใน 24 ชั่วโมง ส่วน Mississippi State บอกว่าฝูงอาจเกาะอยู่ 3 ถึง 5 วัน เราจึงใช้ช่วง 1 ถึง 5 วันเป็นตัวเลขกว้างๆ ถ้าเลยจากนั้นแล้วฝูงยังไม่ไป ให้สังเกตว่าเริ่มมีรวงหรือยัง เพราะถ้าเริ่มสร้างรวงก็นับเป็นรังแล้ว
สัญญาณที่บอกว่ามีรังอยู่ในผนัง คู่มือ Georgia ให้ดูผึ้งที่บินเข้าออกช่องแคบของบ้านไปมา และผึ้งที่กลับเข้ารังโดยมีเกสรสีเหลืองติดขา ซึ่งเป็นอาหารที่เอาไปเลี้ยงตัวอ่อน

ถ้าเป็นฝูง ทำตามนี้
- กันคนและสัตว์เลี้ยงออกห่างจากฝูง โดยเฉพาะเด็กที่อาจเข้าไปดู (ทำทันที)
- อย่าตีหรือปัดผึ้ง คู่มือ Georgia ย้ำว่าการปัดมีแต่ทำให้ผึ้งเห็นเป็นภัย และเพิ่มโอกาสถูกต่อย ให้เดินออกมาอย่างใจเย็น
- ถ้าฝูงอยู่ในที่ไม่มีคนผ่าน ให้รอ 1 ถึง 5 วัน แล้วดูว่าไปหรือยัง
- ถ้าฝูงเกาะอยู่ในทางเดิน หน้าประตู หรือใกล้สนามเด็กเล่น ให้หาคนเลี้ยงผึ้งมาเก็บฝูงตามที่ Georgia และ Mississippi State แนะนำ ถ่ายรูปและบอกความสูงจากพื้นให้ชัด เพราะคนเก็บใช้ข้อมูลนี้ตัดสินใจว่าจะมาไหม
- ถ้าหาคนเก็บไม่ได้ ให้ปรึกษาผู้รับกำจัดแมลงที่มีประสบการณ์กับผึ้งโดยตรง อย่าลงมือเอง
ข้อควรรู้จาก Mississippi State คือราว 1 ใน 50 ฝูงอาจหงุดหงิดและตอบโต้ได้ ดังนั้นคำว่า "ฝูงสงบ" หมายถึงความเสี่ยงต่ำ ไม่ได้แปลว่าเข้าไปใกล้ได้
คู่มือเดียวกันยังเตือนว่าคนเก็บผึ้งไม่ได้ว่างรับงานทุกที่ บางคนกังวลเรื่องโรคและไรในฝูงป่า หรือเรื่องความรับผิดชอบเวลาเก็บในที่สาธารณะ บางรายคิดค่าบริการ ไม่ต้องแปลกใจถ้าโทรไปหลายที่
ถ้าผึ้งทำรังในผนัง ฝ้า หรือเสา
กรณีนี้คู่มือทั้งสามฉบับให้ข้อสรุปตรงกัน คือรังที่อยู่ในโพรงของอาคารไม่ใช่งานที่ทำเองได้ เหตุผลหลักมีสามข้อ
- รังอยู่ลึกกว่าที่เห็น ทางเข้าอาจห่างจากรวงหลายฟุต Ohio State จึงบอกว่าสเปรย์และละอองฉีดมักไม่ได้ผล เพราะสารถูกดูดซึมเข้าโครงสร้างก่อนถึงรัง
- การฉีดที่ปากรูอาจทำให้ผึ้งตื่นแล้วไหลเข้ามาในห้อง ตามที่ Ohio State เตือน
- ผึ้งที่ถูกฆ่าแต่รวงยังอยู่ จะสร้างปัญหาใหม่ น้ำผึ้งที่ค้างในรวงละลายซึมผนังและพื้น ส่วนแมลงอื่น มด และหนูจะตามกลิ่นเข้ามากิน
Mississippi State ถึงกับเตือนว่า "อย่าฆ่ารังด้วยสารพิษแล้วปิดซากรวงไว้ในที่เดิม" เพราะผึ้งตัวใหม่ชอบโพรงที่เคยมีผึ้ง กลิ่นรวงและไขผึ้งที่ตกค้างช่วยดึงดูดฝูงถัดไป
ผู้ชำนาญที่เข้ามาทำงานจะต้องเปิดผนังหรือรื้อวัสดุให้เห็นรัง ดูดผึ้งออกทีละรวง ตัดรวงออกจนหมด แล้วปิดโพรงใหม่ คู่มือ Georgia บรรยายขั้นตอนนี้ว่าเป็น "งานที่ไม่ใช่สำหรับมือสมัครเล่น" และ Mississippi State บอกว่าการเอาผึ้งเป็นออกมักต้องใช้ทั้งคนเลี้ยงผึ้งและช่างไม้ จึงมีค่าใช้จ่ายสูง

ตัวเลือกอื่นที่คู่มือเอ่ยถึง
| ทางเลือก | ข้อดี | ข้อจำกัดจากแหล่งข้อมูล |
|---|---|---|
| ปล่อยไว้ ถ้ารูอยู่สูงไกลคน เช่น ยอดหลังคา | ไม่ต้องเสียเงิน อยู่ร่วมกันได้นาน | ถ้ารังตายทีหลัง รวงละลายเปื้อนผนังได้ (Georgia) |
| ให้คนเลี้ยงผึ้งเก็บ | ผึ้งยังอยู่รอด | อาจต้องรื้อผนัง และบางคนไม่รับงาน (Ohio State) |
| ให้ผู้รับกำจัดแมลง | มีอุปกรณ์ป้องกัน | ต้องเก็บรวงด้วย และอาจต้องมาซ้ำ (Mississippi State) |
| วางกรวยดักที่ปากรู | ไม่ต้องรื้อผนัง | ใช้เวลา 4 ถึง 6 สัปดาห์ และมักไม่ได้ผลจริง (Ohio State) |
ก่อนตกลงจ้าง ให้ถามผู้ชำนาญ 3 ข้อ คือจะเปิดผนังเองหรือต้องหาช่างเพิ่ม จะเก็บรวงออกทั้งหมดไหม และใครซ่อมผนังกับรับผิดชอบถ้าเสียหาย เรื่องความรับผิดและสัญญาเป็นหัวข้อที่ Mississippi State แนะนำให้ตกลงเป็นลายลักษณ์อักษร
เรื่องจังหวะเวลา Ohio State บอกว่าช่วงปลายหนาวถึงต้นฤดูใบไม้ผลิในสหรัฐเป็นช่วงที่ผึ้งน้อยและน้ำผึ้งสะสมน้อย กำจัดง่ายที่สุด ฤดูกาลของไทยไม่เหมือนกัน ให้ถามผู้ชำนาญในพื้นที่ว่าช่วงไหนเหมาะ
อย่าเข้าไปดูรังตอนกลางคืนด้วยไฟฉายแล้วคิดว่าผึ้งไม่บิน Mississippi State ระบุว่าผึ้งไม่บินในที่มืด แต่เมื่อถูกรบกวนจะบินเข้าหาแสงและต่อย คู่มือเขียนสำหรับคนที่มีชุดป้องกันครบ ไม่ใช่คำแนะนำให้ทำเอง
ไฟ ควัน และสเปรย์
บางเว็บแนะนำให้สุมควันหรือเผาของใต้รังเพื่อไล่ผึ้ง คู่มือสามฉบับที่เปิดอ่านไม่มีวิธีนี้ เราจึงไม่แนะนำ ข้อเสียที่คิดได้ตรงๆ คือไฟใกล้ชายคาและฝ้าเป็นความเสี่ยงต่อบ้านโดยไม่ต้องมีผึ้งเลย และถ้ารังอยู่ในผนัง ควันไม่ช่วยเอาผึ้งและรวงออกอยู่ดี
ส่วนสเปรย์กำจัดแมลงทั่วไป ตามที่ Ohio State และ Mississippi State เขียน มีโอกาสทำให้ผึ้งตื่นและเข้ามาในบ้านมากกว่าจะแก้ปัญหา ถ้าจะใช้สารใดกับรัง ให้ผู้ชำนาญเป็นคนเลือกและลงมือ
กันไม่ให้ผึ้งกลับมา
Mississippi State ให้หลักคิดไว้ว่า ผึ้งอยากได้โพรงมืดที่มีทางเข้าเล็ก ผึ้งชอบรูกว้างหลายนิ้ว แต่ก็เข้าทางช่องกว้างเพียงหนึ่งในสี่นิ้ว หรือราว 6 มิลลิเมตรได้ ให้เดินสำรวจรอบบ้านทุกสัปดาห์ในช่วงที่ฝูงออกหาที่ทำรังมาก ซึ่งแหล่งข้อมูลระบุเป็นเดือนเมษายนถึงพฤษภาคมของสหรัฐ ในไทยให้ใช้การสำรวจต่อเนื่องแทนการรอเดือนใดเดือนหนึ่ง
- ตรวจตะแกรงช่องระบายอากาศใต้ชายคา ถ้าตาตะแกรงกว้างกว่า 6 มิลลิเมตร ให้เปลี่ยนเป็นตาข่ายที่ละเอียดกว่า (Mississippi State แนะนำตะแกรงลวดตา 3 มิลลิเมตร)
- อุดช่องรอบท่อและสายด้วยโฟมหรือซิลิโคน
- ซ่อมไม้ผุหรือแผ่นผนังที่แตกร้าว เพราะเปิดทางเข้าหลังผนัง
- ปิดรูของเสากลวงบนระเบียง ทั้งหัวเสาและโคนเสา
- ปิดหรือเก็บของที่เป็นโพรง เช่น ตู้ไปรษณีย์เก่า กล่องตู้เย็นที่ทิ้ง ตัวเรือนมิเตอร์น้ำ และกล่องรังนก
- เก็บรวงเก่าให้หมดถ้าเคยมีผึ้ง กลิ่นรวงดึงฝูงใหม่
ถ้าผึ้งมีรังอยู่แล้วและกำลังจะปิดช่อง ต้องเอาผึ้งและรวงออกก่อนเสมอ การปิดรูทับรังที่มีผึ้งอยู่ข้างในจะให้ผึ้งหาทางออกใหม่ ซึ่งอาจเป็นในห้องนอนของเรา
ผึ้งไม่ได้เป็นแมลงที่เราต้องขับให้หมดไป คู่มือ Georgia และ Ohio State ต่างย้ำว่าผึ้งน้ำหวานมีประโยชน์ต่อการผสมเกสร และ Ohio State ให้ฆ่าเฉพาะเมื่อเป็นอันตราย ถ้าผึ้งแค่บินผ่านสวนหรือมาดูดน้ำที่อ่างน้ำ ไม่ต้องไล่ ยิ่งไล่ยิ่งเสี่ยงถูกต่อย ส่วนของใช้สำหรับดูแลแผลหลังถูกต่อย ดูรายการในบทความ ชุดปฐมพยาบาลในบ้าน ส่วนการแยกแมลงที่ต่อยจากมดชนิดต่างๆ อ่านต่อที่ มดคันไฟ และ วิธีกำจัดมดแดง ภาพรวมการจัดการแมลงทั้งบ้านอยู่ในบทความ กำจัดแมลงในบ้าน
ทำและไม่ทำเมื่อเจอผึ้ง
| ทำ | ไม่ทำ |
|---|---|
| ถอยออกอย่างช้าๆ แล้วกันเด็กและสัตว์เลี้ยง | ตีหรือปัดผึ้ง |
| แยกให้ออกว่าเป็นฝูงที่ไม่มีรวง หรือรังที่มีรวง | เรียกทุกกลุ่มว่ารังแล้วรีบฉีดสเปรย์ |
| ถ่ายรูประยะไกล บอกความสูงและตำแหน่งให้คนเก็บ | เข้าไปใกล้ทางเข้ารังเพื่อดูให้ชัด |
| เรียกผู้ชำนาญเมื่อรังอยู่ในผนัง ฝ้า หรือเสา | ฆ่าผึ้งแล้วปิดผนังทับรวง |
| อุดช่องที่กว้างเกิน 6 มิลลิเมตรหลังเอาผึ้งออกแล้ว | ปิดช่องทั้งที่ผึ้งยังอยู่ข้างใน |
| ไปโรงพยาบาลถ้าหายใจลำบากหรือถูกต่อยหลายที่ | รอดูอาการที่บ้านเมื่อมีสัญญาณแพ้ |
คำถามที่พบบ่อย
ผึ้งมาเกาะที่บ้านต้องไล่ทันทีไหม
ไม่ต้อง ถ้าเป็นฝูงที่เกาะกิ่งไม้ รั้ว หรือตู้ไปรษณีย์ และไม่มีรวง ฝูงจะแวะพักแล้วย้ายไปหาที่ทำรังเอง ให้กันคนและสัตว์เลี้ยงออกห่างแล้วรอ ถ้าเกาะอยู่ในทางเดินของคน ค่อยหาคนเลี้ยงผึ้งมาเก็บ
ผึ้งต่อยแล้วตายจริงไหม
ผึ้งน้ำหวานต่อยได้ครั้งเดียว ส่วนต่อและแตนต่อยได้หลายครั้ง คู่มือของ Ohio State ใช้ข้อนี้แยกผึ้งจากต่อที่หน้าตาคล้ายกัน ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นตัวอะไรให้ถ่ายรูปไว้ให้ผู้ชำนาญดู
ทำไมผึ้งกลับมาทำรังที่เดิม
โพรงที่เคยมีผึ้งอยู่มักดึงฝูงใหม่เข้ามาอีก เพราะกลิ่นรวงและไขผึ้งที่ตกค้าง ถ้าเก็บรวงไม่หมดหรือไม่อุดรู ผึ้งชุดใหม่จะกลับมาได้
แหล่งอ้างอิง
- Honey Bee Swarms and Bees in Walls (Circular 824) | University of Georgia Cooperative Extension
- Honey Bees in House Walls (HYG-2079) | Ohio State University Extension, Ohioline
- Prevention and Treatment of Nuisance Honey Bees Around Your Home | Mississippi State University Extension Service





