ของใช้ในบ้าน

วิธีไล่ผึ้งออกจากบ้าน แยกฝูงผึ้งกับรังผึ้งก่อนลงมือ

| อ่าน 15 นาที

วิธีไล่ผึ้งออกจากบ้าน แยกฝูงผึ้งกับรังผึ้งก่อนลงมือ

ประเด็นสำคัญ

  • ก่อนไล่ผึ้งต้องแยกให้ออกว่าเป็นฝูงผึ้งที่แวะพักชั่วคราว หรือรังที่สร้างรวงแล้ว เพราะรังต่อยง่ายกว่าฝูงมาก
  • ฝูงผึ้งที่เกาะกิ่งไม้หรือรั้วมักไปเองใน 1 ถึง 5 วัน ถ้าอยู่ห่างคนและสัตว์เลี้ยง ให้กันคนออกแล้วรอ
  • ผึ้งที่ทำรังในผนังหรือฝ้า ไม่ควรจัดการเอง ต้องให้ผู้ชำนาญเปิดผนัง เก็บผึ้งและรวงออกให้หมด แล้วปิดช่องให้สนิท
  • ห้ามฆ่าผึ้งแล้วปิดผนังทับรวง เพราะน้ำผึ้งจะละลายซึมผนัง และดึงแมลงอื่นกับหนูเข้ามา
  • กันผึ้งกลับมาด้วยการอุดรูและช่องที่ใหญ่กว่า 6 มิลลิเมตร ยกเว้นบริเวณสายไฟเมน

วิธีไล่ผึ้งที่ปลอดภัยที่สุดเริ่มจากการดูว่าผึ้งกลุ่มนั้นเป็นฝูงที่แวะพักหรือเป็นรังที่มีรวงแล้ว ฝูงที่เกาะกิ่งไม้หรือรั้วมักไปเองภายในไม่กี่วัน ส่วนรังในผนัง ฝ้า หรือเสาบ้านต้องให้ผู้ชำนาญเปิดโครงสร้างแล้วเก็บผึ้งกับรวงออกให้หมด อย่าฉีดสเปรย์ใส่หรือสุมไฟเอง

ข้อมูลในหน้านี้มาจากคู่มือของมหาวิทยาลัยในสหรัฐ 3 แห่ง ซึ่งเขียนถึงผึ้งน้ำหวาน (Apis mellifera) ที่คนเลี้ยงกัน ผึ้งในไทยมีหลายชนิดและบางชนิดทำรังเปิดโล่ง พฤติกรรมอาจไม่เหมือนกันทุกข้อ หลักการแยกฝูงกับรัง และการอุดรูกันกลับมา ใช้ได้กับบ้านเราเกือบทั้งหมด แต่ถ้าเจอรังขนาดใหญ่ให้ถ่ายรูปไว้ให้ผู้ชำนาญดูก่อนตัดสินใจ

ดูก่อนว่าเป็นฝูงหรือเป็นรัง

คนส่วนใหญ่เรียกผึ้งที่มารวมกลุ่มว่า "รัง" หมดทุกแบบ แต่คู่มือของ Mississippi State แยกไว้ชัดว่าสองแบบนี้ต่างกันมาก เพราะผึ้งต่อยเพื่อปกป้องรวงที่มีตัวอ่อนและน้ำผึ้ง ไม่ได้ต่อยเพราะเป็นผึ้ง

ลักษณะ ฝูงที่แวะพัก รังที่สร้างรวงแล้ว
หน้าตา กลุ่มก้อนกลมหรือรี ขนาดราวลูกบาสเกตบอล สีน้ำตาลเข้ม เกาะกิ่งไม้ รั้ว ตู้ไปรษณีย์ เห็นผึ้งบินเข้าออกรูหรือช่องแคบซ้ำๆ หรือเห็นรวงที่เปิดโล่ง
นิสัย ค่อนข้างสงบ เพราะไม่มีรวงให้ปกป้อง ต่อยง่ายกว่ามาก ถ้าเดินเข้าใกล้ทางเข้ารัง
อยู่นานแค่ไหน ย้ายเองในหนึ่งวันถึง 5 วัน อยู่ได้เป็นปี และแยกฝูงใหม่ออกมาทุกปี
ต้องทำอะไร กันคนออก รอ หรือเรียกคนเก็บฝูง เรียกผู้ชำนาญ

ตัวเลขเรื่องเวลาในแหล่งข้อมูลไม่ตรงกัน คู่มือ Georgia บอกว่าฝูงมักย้ายไปรังถาวรภายใน 24 ชั่วโมง ส่วน Mississippi State บอกว่าฝูงอาจเกาะอยู่ 3 ถึง 5 วัน เราจึงใช้ช่วง 1 ถึง 5 วันเป็นตัวเลขกว้างๆ ถ้าเลยจากนั้นแล้วฝูงยังไม่ไป ให้สังเกตว่าเริ่มมีรวงหรือยัง เพราะถ้าเริ่มสร้างรวงก็นับเป็นรังแล้ว

สัญญาณที่บอกว่ามีรังอยู่ในผนัง คู่มือ Georgia ให้ดูผึ้งที่บินเข้าออกช่องแคบของบ้านไปมา และผึ้งที่กลับเข้ารังโดยมีเกสรสีเหลืองติดขา ซึ่งเป็นอาหารที่เอาไปเลี้ยงตัวอ่อน

ฝูงผึ้งเกาะกิ่งไม้ขนาดราวลูกบาสเกตบอล

ถ้าเป็นฝูง ทำตามนี้

  1. กันคนและสัตว์เลี้ยงออกห่างจากฝูง โดยเฉพาะเด็กที่อาจเข้าไปดู (ทำทันที)
  2. อย่าตีหรือปัดผึ้ง คู่มือ Georgia ย้ำว่าการปัดมีแต่ทำให้ผึ้งเห็นเป็นภัย และเพิ่มโอกาสถูกต่อย ให้เดินออกมาอย่างใจเย็น
  3. ถ้าฝูงอยู่ในที่ไม่มีคนผ่าน ให้รอ 1 ถึง 5 วัน แล้วดูว่าไปหรือยัง
  4. ถ้าฝูงเกาะอยู่ในทางเดิน หน้าประตู หรือใกล้สนามเด็กเล่น ให้หาคนเลี้ยงผึ้งมาเก็บฝูงตามที่ Georgia และ Mississippi State แนะนำ ถ่ายรูปและบอกความสูงจากพื้นให้ชัด เพราะคนเก็บใช้ข้อมูลนี้ตัดสินใจว่าจะมาไหม
  5. ถ้าหาคนเก็บไม่ได้ ให้ปรึกษาผู้รับกำจัดแมลงที่มีประสบการณ์กับผึ้งโดยตรง อย่าลงมือเอง

ข้อควรรู้จาก Mississippi State คือราว 1 ใน 50 ฝูงอาจหงุดหงิดและตอบโต้ได้ ดังนั้นคำว่า "ฝูงสงบ" หมายถึงความเสี่ยงต่ำ ไม่ได้แปลว่าเข้าไปใกล้ได้

คู่มือเดียวกันยังเตือนว่าคนเก็บผึ้งไม่ได้ว่างรับงานทุกที่ บางคนกังวลเรื่องโรคและไรในฝูงป่า หรือเรื่องความรับผิดชอบเวลาเก็บในที่สาธารณะ บางรายคิดค่าบริการ ไม่ต้องแปลกใจถ้าโทรไปหลายที่

ถ้าผึ้งทำรังในผนัง ฝ้า หรือเสา

กรณีนี้คู่มือทั้งสามฉบับให้ข้อสรุปตรงกัน คือรังที่อยู่ในโพรงของอาคารไม่ใช่งานที่ทำเองได้ เหตุผลหลักมีสามข้อ

  • รังอยู่ลึกกว่าที่เห็น ทางเข้าอาจห่างจากรวงหลายฟุต Ohio State จึงบอกว่าสเปรย์และละอองฉีดมักไม่ได้ผล เพราะสารถูกดูดซึมเข้าโครงสร้างก่อนถึงรัง
  • การฉีดที่ปากรูอาจทำให้ผึ้งตื่นแล้วไหลเข้ามาในห้อง ตามที่ Ohio State เตือน
  • ผึ้งที่ถูกฆ่าแต่รวงยังอยู่ จะสร้างปัญหาใหม่ น้ำผึ้งที่ค้างในรวงละลายซึมผนังและพื้น ส่วนแมลงอื่น มด และหนูจะตามกลิ่นเข้ามากิน

Mississippi State ถึงกับเตือนว่า "อย่าฆ่ารังด้วยสารพิษแล้วปิดซากรวงไว้ในที่เดิม" เพราะผึ้งตัวใหม่ชอบโพรงที่เคยมีผึ้ง กลิ่นรวงและไขผึ้งที่ตกค้างช่วยดึงดูดฝูงถัดไป

ผู้ชำนาญที่เข้ามาทำงานจะต้องเปิดผนังหรือรื้อวัสดุให้เห็นรัง ดูดผึ้งออกทีละรวง ตัดรวงออกจนหมด แล้วปิดโพรงใหม่ คู่มือ Georgia บรรยายขั้นตอนนี้ว่าเป็น "งานที่ไม่ใช่สำหรับมือสมัครเล่น" และ Mississippi State บอกว่าการเอาผึ้งเป็นออกมักต้องใช้ทั้งคนเลี้ยงผึ้งและช่างไม้ จึงมีค่าใช้จ่ายสูง

ผู้ชำนาญเปิดผนังเพื่อเก็บผึ้งและรวงออกจากโพรง

ตัวเลือกอื่นที่คู่มือเอ่ยถึง

ทางเลือก ข้อดี ข้อจำกัดจากแหล่งข้อมูล
ปล่อยไว้ ถ้ารูอยู่สูงไกลคน เช่น ยอดหลังคา ไม่ต้องเสียเงิน อยู่ร่วมกันได้นาน ถ้ารังตายทีหลัง รวงละลายเปื้อนผนังได้ (Georgia)
ให้คนเลี้ยงผึ้งเก็บ ผึ้งยังอยู่รอด อาจต้องรื้อผนัง และบางคนไม่รับงาน (Ohio State)
ให้ผู้รับกำจัดแมลง มีอุปกรณ์ป้องกัน ต้องเก็บรวงด้วย และอาจต้องมาซ้ำ (Mississippi State)
วางกรวยดักที่ปากรู ไม่ต้องรื้อผนัง ใช้เวลา 4 ถึง 6 สัปดาห์ และมักไม่ได้ผลจริง (Ohio State)

ก่อนตกลงจ้าง ให้ถามผู้ชำนาญ 3 ข้อ คือจะเปิดผนังเองหรือต้องหาช่างเพิ่ม จะเก็บรวงออกทั้งหมดไหม และใครซ่อมผนังกับรับผิดชอบถ้าเสียหาย เรื่องความรับผิดและสัญญาเป็นหัวข้อที่ Mississippi State แนะนำให้ตกลงเป็นลายลักษณ์อักษร

เรื่องจังหวะเวลา Ohio State บอกว่าช่วงปลายหนาวถึงต้นฤดูใบไม้ผลิในสหรัฐเป็นช่วงที่ผึ้งน้อยและน้ำผึ้งสะสมน้อย กำจัดง่ายที่สุด ฤดูกาลของไทยไม่เหมือนกัน ให้ถามผู้ชำนาญในพื้นที่ว่าช่วงไหนเหมาะ

อย่าเข้าไปดูรังตอนกลางคืนด้วยไฟฉายแล้วคิดว่าผึ้งไม่บิน Mississippi State ระบุว่าผึ้งไม่บินในที่มืด แต่เมื่อถูกรบกวนจะบินเข้าหาแสงและต่อย คู่มือเขียนสำหรับคนที่มีชุดป้องกันครบ ไม่ใช่คำแนะนำให้ทำเอง

ไฟ ควัน และสเปรย์

บางเว็บแนะนำให้สุมควันหรือเผาของใต้รังเพื่อไล่ผึ้ง คู่มือสามฉบับที่เปิดอ่านไม่มีวิธีนี้ เราจึงไม่แนะนำ ข้อเสียที่คิดได้ตรงๆ คือไฟใกล้ชายคาและฝ้าเป็นความเสี่ยงต่อบ้านโดยไม่ต้องมีผึ้งเลย และถ้ารังอยู่ในผนัง ควันไม่ช่วยเอาผึ้งและรวงออกอยู่ดี

ส่วนสเปรย์กำจัดแมลงทั่วไป ตามที่ Ohio State และ Mississippi State เขียน มีโอกาสทำให้ผึ้งตื่นและเข้ามาในบ้านมากกว่าจะแก้ปัญหา ถ้าจะใช้สารใดกับรัง ให้ผู้ชำนาญเป็นคนเลือกและลงมือ

กันไม่ให้ผึ้งกลับมา

Mississippi State ให้หลักคิดไว้ว่า ผึ้งอยากได้โพรงมืดที่มีทางเข้าเล็ก ผึ้งชอบรูกว้างหลายนิ้ว แต่ก็เข้าทางช่องกว้างเพียงหนึ่งในสี่นิ้ว หรือราว 6 มิลลิเมตรได้ ให้เดินสำรวจรอบบ้านทุกสัปดาห์ในช่วงที่ฝูงออกหาที่ทำรังมาก ซึ่งแหล่งข้อมูลระบุเป็นเดือนเมษายนถึงพฤษภาคมของสหรัฐ ในไทยให้ใช้การสำรวจต่อเนื่องแทนการรอเดือนใดเดือนหนึ่ง

  1. ตรวจตะแกรงช่องระบายอากาศใต้ชายคา ถ้าตาตะแกรงกว้างกว่า 6 มิลลิเมตร ให้เปลี่ยนเป็นตาข่ายที่ละเอียดกว่า (Mississippi State แนะนำตะแกรงลวดตา 3 มิลลิเมตร)
  2. อุดช่องรอบท่อและสายด้วยโฟมหรือซิลิโคน
  3. ซ่อมไม้ผุหรือแผ่นผนังที่แตกร้าว เพราะเปิดทางเข้าหลังผนัง
  4. ปิดรูของเสากลวงบนระเบียง ทั้งหัวเสาและโคนเสา
  5. ปิดหรือเก็บของที่เป็นโพรง เช่น ตู้ไปรษณีย์เก่า กล่องตู้เย็นที่ทิ้ง ตัวเรือนมิเตอร์น้ำ และกล่องรังนก
  6. เก็บรวงเก่าให้หมดถ้าเคยมีผึ้ง กลิ่นรวงดึงฝูงใหม่

ถ้าผึ้งมีรังอยู่แล้วและกำลังจะปิดช่อง ต้องเอาผึ้งและรวงออกก่อนเสมอ การปิดรูทับรังที่มีผึ้งอยู่ข้างในจะให้ผึ้งหาทางออกใหม่ ซึ่งอาจเป็นในห้องนอนของเรา

ผึ้งไม่ได้เป็นแมลงที่เราต้องขับให้หมดไป คู่มือ Georgia และ Ohio State ต่างย้ำว่าผึ้งน้ำหวานมีประโยชน์ต่อการผสมเกสร และ Ohio State ให้ฆ่าเฉพาะเมื่อเป็นอันตราย ถ้าผึ้งแค่บินผ่านสวนหรือมาดูดน้ำที่อ่างน้ำ ไม่ต้องไล่ ยิ่งไล่ยิ่งเสี่ยงถูกต่อย ส่วนของใช้สำหรับดูแลแผลหลังถูกต่อย ดูรายการในบทความ ชุดปฐมพยาบาลในบ้าน ส่วนการแยกแมลงที่ต่อยจากมดชนิดต่างๆ อ่านต่อที่ มดคันไฟ และ วิธีกำจัดมดแดง ภาพรวมการจัดการแมลงทั้งบ้านอยู่ในบทความ กำจัดแมลงในบ้าน

ทำและไม่ทำเมื่อเจอผึ้ง

ทำ ไม่ทำ
ถอยออกอย่างช้าๆ แล้วกันเด็กและสัตว์เลี้ยง ตีหรือปัดผึ้ง
แยกให้ออกว่าเป็นฝูงที่ไม่มีรวง หรือรังที่มีรวง เรียกทุกกลุ่มว่ารังแล้วรีบฉีดสเปรย์
ถ่ายรูประยะไกล บอกความสูงและตำแหน่งให้คนเก็บ เข้าไปใกล้ทางเข้ารังเพื่อดูให้ชัด
เรียกผู้ชำนาญเมื่อรังอยู่ในผนัง ฝ้า หรือเสา ฆ่าผึ้งแล้วปิดผนังทับรวง
อุดช่องที่กว้างเกิน 6 มิลลิเมตรหลังเอาผึ้งออกแล้ว ปิดช่องทั้งที่ผึ้งยังอยู่ข้างใน
ไปโรงพยาบาลถ้าหายใจลำบากหรือถูกต่อยหลายที่ รอดูอาการที่บ้านเมื่อมีสัญญาณแพ้

คำถามที่พบบ่อย

ผึ้งมาเกาะที่บ้านต้องไล่ทันทีไหม

ไม่ต้อง ถ้าเป็นฝูงที่เกาะกิ่งไม้ รั้ว หรือตู้ไปรษณีย์ และไม่มีรวง ฝูงจะแวะพักแล้วย้ายไปหาที่ทำรังเอง ให้กันคนและสัตว์เลี้ยงออกห่างแล้วรอ ถ้าเกาะอยู่ในทางเดินของคน ค่อยหาคนเลี้ยงผึ้งมาเก็บ

ผึ้งต่อยแล้วตายจริงไหม

ผึ้งน้ำหวานต่อยได้ครั้งเดียว ส่วนต่อและแตนต่อยได้หลายครั้ง คู่มือของ Ohio State ใช้ข้อนี้แยกผึ้งจากต่อที่หน้าตาคล้ายกัน ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นตัวอะไรให้ถ่ายรูปไว้ให้ผู้ชำนาญดู

ทำไมผึ้งกลับมาทำรังที่เดิม

โพรงที่เคยมีผึ้งอยู่มักดึงฝูงใหม่เข้ามาอีก เพราะกลิ่นรวงและไขผึ้งที่ตกค้าง ถ้าเก็บรวงไม่หมดหรือไม่อุดรู ผึ้งชุดใหม่จะกลับมาได้

แหล่งอ้างอิง

  1. Honey Bee Swarms and Bees in Walls (Circular 824) | University of Georgia Cooperative Extension
  2. Honey Bees in House Walls (HYG-2079) | Ohio State University Extension, Ohioline
  3. Prevention and Treatment of Nuisance Honey Bees Around Your Home | Mississippi State University Extension Service

อ่านเรื่องอื่นในหมวดของใช้ในบ้าน

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดของใช้ในบ้าน