ของใช้ในบ้าน

มดคันไฟ ตัวเล็กแต่เจ็บ แยกจากมดชนิดอื่นยังไง และโดนต่อยต้องดูอะไร

| อ่าน 11 นาที

มดคันไฟ ตัวเล็กแต่เจ็บ แยกจากมดชนิดอื่นยังไง และโดนต่อยต้องดูอะไร

สรุปประเด็นสำคัญ

  • ฐานข้อมูล TH-BIF ใช้ชื่อไทยมดคันไฟกับมดสกุล Solenopsis อย่างน้อยสองชนิด คือ S. invicta และ S. geminata จึงไม่ควรเหมารวมว่าเป็นชนิดเดียวกัน
  • มดคันไฟป้องกันรังด้วยการรุมต่อยพร้อมกัน แต่ละตัวกัดผิวไว้แล้วต่อยหลายครั้งขณะหมุนตัว
  • อาการตามลำดับ คือแสบร้อนทันที แดงบวมราว 45 นาที ตุ่มน้ำเป็นตุ่มหนองในราว 1 วัน และแตกเป็นสะเก็ดใน 2 ถึง 3 วัน
  • ห้ามเกาหรือแกะตุ่ม เพราะตุ่มที่แตกอาจติดเชื้อ ให้ประคบเย็นแทน
  • ผื่นคันทั้งตัว หายใจลำบาก หอบ หรือความดันตก คือสัญญาณแพ้รุนแรง ต้องไปโรงพยาบาลทันที

มดคันไฟคือมดสกุล Solenopsis ที่ป้องกันรังด้วยการรุมต่อยพร้อมกันหลายตัว ถูกต่อยแล้วจะแสบร้อนทันที แดงบวมประมาณ 45 นาที แล้วเป็นตุ่มหนองที่แตกเองภายใน 2 ถึง 3 วัน คนส่วนใหญ่ดูแลเองที่บ้านได้ แต่ถ้ามีผื่นคันทั้งตัว หายใจลำบาก หรือความดันตก ต้องไปโรงพยาบาลทันที

เรื่องที่คนมักพลาดคือคิดว่ามดคันไฟเป็นมดชนิดเดียวที่หน้าตาแบบเดียวกันทั่วประเทศ ฐานข้อมูลทางการของไทยไม่ได้บอกอย่างนั้น

ชื่อมดคันไฟในฐานข้อมูลไทยใช้กับมดมากกว่าหนึ่งชนิด

ระบบคลังข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF) ของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ใส่ชื่อไทย "มดคันไฟ" ไว้ที่มด Solenopsis invicta และที่ Solenopsis geminata ทั้งสองหน้า หน้าของ S. geminata ยังมีชื่อไทยอีกแบบคือ "มดคันไฟ (เลี้ยงเพลี้ยแป้ง)" และชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Fire Ant, Ginger Ant และ Tropical Fire Ant

หน้าของ S. geminata บันทึกถิ่นที่พบในไทยไว้หลายแบบ ได้แก่ พื้นที่เกษตร ผิวดินและในดิน ป่าผสมผลัดใบ พื้นที่โล่ง สวนมะม่วงและลำไย รวมถึงระบบนิเวศเกาะ พื้นที่ที่ระบุมีสุราษฎร์ธานี เชียงใหม่ น่าน ร้อยเอ็ด และหมู่เกาะอ่างทอง คือไม่ได้พบเฉพาะสนามหญ้าหน้าบ้าน

ข้อมูลเหล่านี้บอกได้แค่ว่าชื่อนี้ครอบคลุมมดหลายชนิด บอกไม่ได้ว่าแต่ละชนิดพบมากน้อยแค่ไหนในพื้นที่ของเรา หน้าของ S. invicta ใน TH-BIF มีเพียงข้อมูลการจัดหมวดหมู่ ไม่มีรายละเอียดถิ่นที่พบ เราจึงไม่ควรฟันธงเองว่าตัวที่กัดเราคือชนิดไหน ถ้าต้องการรู้ชนิดแน่นอน ให้จับตัวอย่างใส่ภาชนะแล้วถามหน่วยงานที่ชำนาญด้านแมลง เช่นเกษตรอำเภอหรือภาควิชากีฏวิทยาของมหาวิทยาลัยในพื้นที่

สังเกตมดคันไฟจากอะไร

คู่มือของ Virginia Cooperative Extension อธิบายมดคันไฟสายพันธุ์นำเข้า (S. invicta) ไว้ว่า ตัวเต็มวัยมีเอวสองข้อ หนวด 10 ปล้องและปลายหนวดเป็นกระบองสองปล้อง เหล็กไนยื่นออกมาที่ปลายท้อง ตัวสีน้ำตาลแดง ส่วนลูกผสมอาจสีเข้มกว่า คู่มือนี้เขียนจากสถานการณ์ในรัฐเวอร์จิเนีย ตัวเลขและพื้นที่ระบาดจึงใช้กับไทยไม่ได้ แต่ลักษณะทางกายภาพของมดสกุลเดียวกันช่วยให้เรารู้ว่าต้องดูอะไร

เนินดินร่วนของรังมดในสนามหญ้า

สัญญาณที่สังเกตง่ายกว่าการส่องหนวดคือพฤติกรรม

  • ถูกรบกวนแล้วมดกรูออกมาพร้อมกันเป็นฝูง ไม่ใช่ทีละตัว
  • ถูกต่อยหลายจุดในเวลาไม่กี่วินาที ส่วนใหญ่ที่เท้าและขา
  • เจ็บแสบเหมือนถูกไฟลวก ก่อนจะเป็นตุ่ม

ถ้ามดสีแดงหรือส้มที่เจอเป็นแบบอื่น เช่น ทำรังบนต้นไม้ หรือเป็นมดตัวจิ๋วในครัว ให้อ่านวิธีแยกและจัดการใน วิธีกำจัดมดแดง และ วิธีกำจัดมดในบ้าน

ทำไมถึงถูกต่อยเยอะในคราวเดียว

Virginia Cooperative Extension อธิบายว่ามดคันไฟปล่อยสารฟีโรโมนเตือนเพื่อนร่วมรัง ทำให้ทั้งฝูงเข้ามารุมโจมตีพร้อมกัน แต่ละตัวใช้กรามกัดผิวให้แน่นแล้วต่อยหลายครั้งขณะหมุนตัวเป็นครึ่งวงกลม รอยต่อยจึงมักเป็นกลุ่มเรียงกัน ไม่ใช่จุดเดียว

พิษของมดมีสองส่วน ส่วนหนึ่งเป็นสารพิษที่ทำให้เกิดตุ่มหนอง อีกส่วนเป็นโปรตีนก่อภูมิแพ้ที่ทำให้บวมและคัน นี่คือเหตุผลที่คนหนึ่งอาจเป็นแค่ตุ่ม แต่อีกคนมีผื่นลามทั้งตัว

ไทม์ไลน์หลังถูกต่อย

ลำดับนี้รวมจากคู่มือ Virginia Cooperative Extension และ Merck Manual

ช่วงเวลา สิ่งที่เกิดกับผิว
ทันที แสบร้อนและเจ็บ
ราว 45 นาที แดงบวม แล้วอาการนี้ค่อยๆ หายไป
ราว 1 วัน ตุ่มน้ำกลายเป็นตุ่มหนองสีเหลือง หน้าตาคล้ายสิว
2 ถึง 3 วัน ตุ่มแตกและตกสะเก็ด ถ้าติดเชื้อจะแดงร้อนและมีหนอง

Merck ระบุว่าบางคนอาจเป็นปื้นแดง บวม คัน แทนที่จะเป็นตุ่มหนอง และพบน้อยมากที่มีอาการชัก ตุ่มหนองจากมดคันไฟเกิดเพราะพิษของมด ไม่ได้แปลว่าติดเชื้อตั้งแต่แรก แต่ถ้าแกะหรือเกาจนแตก แบคทีเรียก็เข้าไปได้

ดูแลรอยต่อยที่บ้าน

ถ้าไม่มีอาการแพ้ ให้ทำตามนี้ ใช้เวลาไม่เกินสิบนาที

  1. พาตัวออกจากบริเวณรังก่อน แล้วปัดมดออกจากผิวและเสื้อผ้า
  2. ประคบเย็น โดยห่อน้ำแข็งด้วยพลาสติกและผ้าบาง ไม่วางน้ำแข็งบนผิวตรงๆ ตามที่ Merck แนะนำ
  3. ทายาบรรเทาอาการปวดหรือคัน หรือกินยาแก้ปวดที่ซื้อได้เอง ตามฉลากและคำแนะนำของเภสัชกร
  4. ห้ามเกาและห้ามแกะตุ่ม คู่มือ Virginia Cooperative Extension ย้ำให้ระวังการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำในตุ่มหนอง
  5. ดูอาการต่อ 2 ถึง 3 วัน ว่าตุ่มแห้งตามไทม์ไลน์หรือไม่

รอยต่อยสองสามจุดทำแบบนี้ก็พอ ส่วนยาและปริมาณที่เหมาะกับแต่ละคน ให้ถามเภสัชกร

สัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

คู่มือ Virginia Cooperative Extension เสริมว่าคนที่แพ้ต่อยผึ้งควรไปพบแพทย์ทันทีถ้าหายใจลำบากหรือมีอาการแพ้หลังถูกมดคันไฟต่อย และคนที่รู้ว่าแพ้พิษแมลงควรพกยาฉีดอะดรีนาลีนตามที่แพทย์สั่ง ปากกาฉีดนี้ต้องมีใบสั่งแพทย์ ไม่ใช่ของที่ซื้อเองได้ ให้ปรึกษาแพทย์เรื่องภูมิแพ้

ควรไปพบแพทย์ด้วยถ้าตุ่มแดงร้อนลามออกจากเดิม มีหนองมาก หรือถูกต่อยหลายสิบจุด โดยเฉพาะเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และคนที่มีโรคประจำตัว ตู้ยาที่บ้านควรมีของพื้นฐานไว้ ดูรายการได้ที่ ชุดปฐมพยาบาลที่บ้านควรมีอะไรบ้าง

ป้องกันไม่ให้ถูกต่อยตั้งแต่แรก

คู่มือ Virginia Cooperative Extension แนะนำไว้ตรงๆ และใช้กับสวนหรือสนามในบ้านได้

  • สังเกตเนินดินร่วนและจุดที่มีมดวิ่งเข้าออก
  • ใส่รองเท้าหุ้มนิ้วกับถุงเท้าเมื่อลงพื้นที่ที่รู้ว่ามีมดคันไฟ
  • เก็บปลายขากางเกงไว้ในถุงเท้า ไม่ปล่อยผิวขาท่อนล่างโล่ง
  • หลีกเลี่ยงการเหยียบเนินรัง
  • ถ้าเห็นมดคันไฟหรือถูกต่อยแล้ว ให้ออกจากบริเวณนั้นทันที

เด็กที่เล่นเท้าเปล่าในสนามเสี่ยงที่สุด ถ้าเห็นรังในจุดที่เด็กเล่น ให้กันพื้นที่ไว้ก่อนแล้วค่อยจัดการ เรื่องการจัดการรังมีรายละเอียดเฉพาะชนิดมด และเราไม่ใส่ปริมาณสารกำจัดไว้ที่นี่ ถ้ารังอยู่ใกล้ทางเดินหรือที่เด็กเล่น ให้ใช้บริการผู้รับเหมากำจัดแมลงที่มีใบอนุญาตหรือถามเกษตรอำเภอ ภาพรวมการรับมือแมลงในบ้านอ่านได้ที่ กำจัดแมลงในบ้าน

รองเท้าหุ้มส้นเดินในสวนป้องกันมดกัด

สรุปเป็นตาราง ทำและไม่ทำ

ทำ ไม่ทำ
ออกจากบริเวณรังทันที แล้วปัดมดออกจากผิว ยืนอยู่ตรงนั้นแล้วตีหรือบี้มดทีละตัว
ประคบเย็นผ่านผ้าบาง วางน้ำแข็งบนผิวตรงๆ
ปล่อยให้ตุ่มแห้งและตกสะเก็ดเอง เกา แกะ หรือเจาะตุ่มหนอง
ไปโรงพยาบาลทันทีถ้าหายใจลำบากหรือผื่นขึ้นทั้งตัว รอดูว่าตุ่มจะขึ้นไหมก่อนตัดสินใจ
ถามผู้ชำนาญเมื่ออยากรู้ชนิดมด เดาชนิดมดเองแล้วเลือกวิธีกำจัด

คำถามที่พบบ่อย

มดคันไฟกับมดแดงเป็นตัวเดียวกันไหม

คำว่ามดแดงในภาษาพูดใช้เรียกมดสีแดงหรือส้มหลายแบบ มดคันไฟเป็นมดสกุล Solenopsis ที่ทำรังในดิน ส่วนมดแดงที่ทำรังบนต้นไม้เป็นอีกกลุ่มหนึ่ง วิธีแยกและวิธีจัดการอยู่ในบทความกำจัดมดแดงของเรา

ตุ่มหนองจากมดคันไฟควรเจาะไหม

ไม่ควร ตุ่มจะแตกและตกสะเก็ดเองใน 2 ถึง 3 วัน การเจาะหรือเกาเพิ่มโอกาสติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำ ถ้าตุ่มแดงร้อนขึ้นหรือมีหนองมากผิดปกติให้ไปพบแพทย์

ต่อยครั้งเดียวต้องไปโรงพยาบาลไหม

คนส่วนใหญ่ไม่ต้อง ให้ดูอาการแพ้ในช่วงแรก ถ้ามีผื่นคันทั่วตัว หายใจลำบาก หรือเวียนศีรษะผิดปกติ ให้ไปทันที ไม่ต้องรอดูว่าตุ่มจะเป็นอย่างไร

แหล่งอ้างอิง

  1. Solenopsis geminata | ระบบคลังข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (TH-BIF) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
  2. Avoiding Fire Ant Stings (ENTO-481) | Virginia Cooperative Extension, Virginia Tech
  3. Bee, Wasp, Hornet, and Ant Stings | Merck Manual Consumer Version

อ่านเรื่องอื่นในหมวดของใช้ในบ้าน

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดของใช้ในบ้าน