ใจความสำคัญ
- ADA ระบุว่าน้ำยาบ้วนปากใช้แทนการแปรงฟันและขัดซอกฟันไม่ได้ ใช้เป็นตัวเสริม
- เจ้าหน้าที่กรมอนามัยในข่าว THE STANDARD ปี 2018 ไม่แนะนำให้ใช้เป็นกิจวัตรประจำวัน ใช้เฉพาะเมื่อทันตแพทย์แนะนำ และใช้ต่อเนื่องนานอาจทำให้ช่องปากเสียสมดุล
- ทั้งสองฝั่งต่างกันที่ความถี่ จึงควรถามทันตแพทย์ว่าผลิตภัณฑ์ชนิดไหนและบ่อยแค่ไหนที่เหมาะกับตัวเอง
- ชนิดมีสารออกฤทธิ์ (therapeutic) ต่างจากชนิดแค่กลบกลิ่น (cosmetic) และบางสูตรมีแอลกอฮอล์ที่ทำให้ปากแห้ง
- เด็กอายุต่ำกว่า 6 ปีไม่ควรใช้ เว้นแต่ทันตแพทย์สั่ง เพราะเสี่ยงกลืน
น้ำยาบ้วนปากเป็นตัวเสริม ไม่ใช่ตัวแทนการแปรงฟันและขัดซอกฟัน คำถามว่าใช้ทุกวันได้ไหมมีคำตอบสองแบบจากแหล่งที่เปิดอ่าน สมาคมทันตแพทย์อเมริกัน (ADA) ให้ข้อมูลว่าชนิดมีสารออกฤทธิ์ช่วยคนที่ควบคุมคราบจุลินทรีย์และเหงือกอักเสบด้วยการแปรงฟันอย่างเดียวไม่ได้ ส่วนเจ้าหน้าที่กรมอนามัยที่ให้สัมภาษณ์กับ THE STANDARD เมื่อพฤษภาคม 2018 ไม่แนะนำให้ใช้เป็นกิจวัตรประจำวัน และให้ใช้เมื่อทันตแพทย์แนะนำเท่านั้น ข้อที่สองแหล่งตรงกันคือ ต้องแปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันก่อนเสมอ
สองแหล่ง ข้อสรุปต่างกันที่ตรงไหน
| หัวข้อ | ADA | เจ้าหน้าที่กรมอนามัย (THE STANDARD, 2018) |
|---|---|---|
| แทนการแปรงฟันได้ไหม | ไม่ได้ | ไม่ได้ |
| ใช้ทุกวัน | ไม่ได้ห้ามตรง ๆ ใช้เป็นตัวเสริมสำหรับบางคนที่ควบคุมคราบไม่ได้ด้วยวิธีหลัก | ไม่แนะนำเป็นกิจวัตรประจำวัน ใช้เมื่อทันตแพทย์แนะนำ |
| ใช้ต่อเนื่องนาน | ไม่มีข้อความเตือนว่าทำให้ช่องปากเสียสมดุลในหน้าที่เปิดอ่าน | อาจทำให้เชื้อราในช่องปากเพิ่มและช่องปากเสียสมดุล |
| กลิ่นปาก | ชนิด cosmetic ช่วยกลบกลิ่น | ควบคุมได้ราว 3 ชั่วโมง ให้หาสาเหตุ |
เมื่อสองแหล่งไม่ตรงกัน ทางที่ปลอดภัยสำหรับคนทั่วไปคือถามทันตแพทย์ที่ดูแลอยู่ ไม่ใช้เป็นวิธีแก้ปัญหาทดแทนการดูแลพื้นฐาน

ชนิดของน้ำยาบ้วนปาก ต่างกันที่สารออกฤทธิ์
ADA แบ่งน้ำยาบ้วนปากเป็นสองกลุ่มใหญ่
- ชนิด cosmetic ทำให้ลมหายใจสดชื่นชั่วคราว กลบกลิ่นปาก
- ชนิด therapeutic มีสารออกฤทธิ์ เช่น cetylpyridinium chloride, chlorhexidine, น้ำมันหอมระเหย ฟลูออไรด์ และเปอร์ออกไซด์
กลุ่มน้ำมันหอมระเหยซื้อได้เองโดยไม่ต้องใช้ใบสั่ง ส่วน chlorhexidine เป็นชนิดที่ต้องมีใบสั่งแพทย์หรือทันตแพทย์ ADA ระบุว่าชนิดนี้อาจทำให้ฟันเป็นคราบ เปลี่ยนการรับรส และอาจส่งเสริมการเกิดหินปูนได้ ส่วน cetylpyridinium chloride ก็ทำให้เกิดคราบบนฟันได้เช่นกัน
ถ้าเห็นตราของ ADA บนฉลาก (ADA Seal) หมายถึงผลิตภัณฑ์ผ่านการประเมินของ ADA ผลิตภัณฑ์ที่ขายในไทยอาจไม่มีตรานี้ ให้ดูฉลากและคำแนะนำของทันตแพทย์ประกอบ
ใช้ยังไงให้ถูกต้อง
หน้าของ ADA และ MouthHealthy ไม่ได้ระบุเวลาบ้วนหรือปริมาณที่ตายตัว ให้ทำตามฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นหรือสอบถามทันตแพทย์ สิ่งที่ระบุชัดมีดังนี้
- แปรงฟันและทำความสะอาดซอกฟันก่อน น้ำยาบ้วนปากเป็นขั้นเสริมเท่านั้น
- ลำดับก่อนหรือหลังแปรงฟันเป็นความชอบส่วนตัวเป็นส่วนใหญ่ แต่ถ้าใช้น้ำยาฟลูออไรด์ ให้บ้วนปากด้วยน้ำเปล่าให้ทั่วก่อน เพราะส่วนผสมบางอย่างในยาสีฟันลดผลของฟลูออไรด์ในน้ำยา
- ใช้ตามที่ฉลากบอก การใช้เกินไม่ได้ผลดีขึ้น ADA ระบุว่าการใช้ซ้ำสองเท่าไม่มีประโยชน์เพิ่ม
- ไม่กลืน
กลุ่มที่ควรระวังเป็นพิเศษ
ADA ระบุว่าเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปีไม่ควรใช้น้ำยาบ้วนปาก เว้นแต่ทันตแพทย์สั่ง เพราะเสี่ยงกลืน ซึ่งอาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน หรือมึนเมาจากแอลกอฮอล์ในบางสูตร
สูตรที่มีแอลกอฮอล์ทำให้ปากแห้งได้ คนที่ปากแห้งอยู่แล้วมีทางเลือกสูตรปราศจากแอลกอฮอล์ ADA ยังเอ่ยว่ามีงานทบทวนที่ไม่พบความเชื่อมโยงระหว่างการใช้น้ำยาบ้วนปากกับมะเร็งช่องปาก
ปากแห้ง แตกที่มุมปาก หรือริมฝีปากลอก มีสาเหตุได้หลายอย่าง ลองดู มุมปากแตก เกิดจากอะไร และ ปากแห้งลอก ดูแลยังไง ถ้าปัญหาปากเกิดควบคู่กับการใช้น้ำยาบ้วนปาก

เรื่องที่โฆษณามักอ้างเกินจริง
เจ้าหน้าที่กรมอนามัยในข่าวเดียวกันระบุว่าคำโฆษณาที่ว่าละลายหินปูนหรือทำให้ฟันขาวภายใน 1 สัปดาห์ไม่เป็นความจริง และผลิตภัณฑ์ควบคุมกลิ่นปากได้เพียงราว 3 ชั่วโมง ควรใช้เป็นครั้งคราว แก้ที่สาเหตุของกลิ่น แปรงฟันทุกวัน ใช้ไหมขัดฟัน และทำความสะอาดลิ้น
ADA ไม่ได้ให้คำชี้ขาดเรื่องการทำให้ฟันขาว หน้าที่เปิดอ่านกล่าวถึงเฉพาะการกลบกลิ่น การควบคุมคราบจุลินทรีย์ และเหงือกอักเสบ
กลิ่นปากกับน้ำยาบ้วนปาก
กลิ่นปากมีสาเหตุหลายอย่าง ตั้งแต่คราบในซอกฟันและบนลิ้น ไปจนถึงปัญหาที่ต้องให้ทันตแพทย์หรือแพทย์ตรวจ น้ำยาบ้วนปากชนิด cosmetic ตามที่ ADA อธิบายคือกลบกลิ่นเท่านั้น ไม่ได้แก้ต้นเหตุ ถ้าอยากเข้าใจเรื่องกลิ่นในส่วนอื่นของร่างกาย อ่านต่อที่ กลิ่นตัว แก้ยังไง
ถามทันตแพทย์เมื่อไหร่
- เหงือกบวม มีเลือดออกบ่อยเมื่อแปรงฟัน
- กลิ่นปากไม่หายแม้ดูแลพื้นฐานแล้ว
- ใช้น้ำยาบ้วนปากแล้วฟันเป็นคราบหรือรสเปลี่ยน
- ปากแห้งมากหลังใช้ผลิตภัณฑ์
- อยากให้ลูกใช้ ซึ่งในเด็กเล็กต้องให้ทันตแพทย์เป็นผู้สั่ง
คำถามที่พบบ่อย
น้ำยาบ้วนปากแทนการแปรงฟันได้ไหม
ไม่ได้ ADA ระบุว่าน้ำยาบ้วนปากไม่ใช่สิ่งทดแทนการแปรงฟันและใช้ไหมขัดฟันทุกวัน และข่าวที่อ้างเจ้าหน้าที่กรมอนามัยก็ย้ำว่าไม่ใช่สิ่งทดแทนการแปรงฟัน
บ้วนปากก่อนหรือหลังแปรงฟัน
ADA ระบุว่าเป็นเรื่องความชอบส่วนตัวเป็นส่วนใหญ่ แต่ถ้าใช้น้ำยาบ้วนปากฟลูออไรด์ ให้บ้วนปากด้วยน้ำเปล่าให้ทั่วก่อน เพราะส่วนผสมบางอย่างในยาสีฟันลดผลของฟลูออไรด์ในน้ำยาได้
กลิ่นปากยังอยู่หลังบ้วนปาก ควรทำอย่างไร
เจ้าหน้าที่กรมอนามัยในข่าว THE STANDARD ระบุว่าน้ำยาบ้วนปากควบคุมกลิ่นปากได้ราว 3 ชั่วโมง ควรหาสาเหตุ แปรงฟัน ใช้ไหมขัดฟัน และทำความสะอาดลิ้น ถ้ากลิ่นไม่หาย ปรึกษาทันตแพทย์
แหล่งอ้างอิง
- Mouthrinse (Mouthwash) | American Dental Association (ADA)
- Mouthwash - Mouthrinse | MouthHealthy (American Dental Association)
- น้ำยาบ้วนปาก หมอฟันไม่แนะนำ สธ. เตือนใช้ติดต่อกันทำปากเสียสมดุล | THE STANDARD





