บ้านและการตกแต่ง

เหล็กกัลวาไนซ์ คืออะไร อ่านค่า Z ชั้นสังกะสีและจุดที่ต้องระวัง

| อ่าน 13 นาที

เหล็กกัลวาไนซ์ คืออะไร อ่านค่า Z ชั้นสังกะสีและจุดที่ต้องระวัง

ประเด็นสำคัญ

  • เหล็กกัลวาไนซ์คือเหล็กที่มีสังกะสีเคลือบผิว สังกะสีกันสนิมได้สองทาง คือเป็นเกราะกั้นน้ำกับอากาศ และยอมกร่อนแทนเหล็กตรงรอยขีดข่วนเล็กๆ
  • แผ่นเหล็กเคลือบสังกะสีตาม มอก. 3243-2564 ระบุเกรดด้วยค่า Z เช่น Z060 ถึง Z600 ตัวเลขคือมวลสังกะสีรวมสองด้านต่อตารางเมตร ยิ่งมากยิ่งหนา
  • งานโครงสร้างที่จุ่มร้อนทั้งชิ้นได้ชั้นเคลือบเป็นชั้นโลหะผสมสังกะสีกับเหล็ก ปิดเต็มทุกซอกรวมด้านใน ต่างจากแผ่นที่เคลือบมาเป็นม้วนแล้วค่อยตัด
  • รอยตัด รูเจาะ และรอยเชื่อมคือจุดที่ชั้นสังกะสีหายไป ต้องทาสีสังกะสีเสริมให้ครบ
  • การเชื่อมหรือตัดเหล็กชุบสังกะสีทำให้เกิดไอสังกะสีออกไซด์ ต้องมีอากาศถ่ายเทดีและไม่ควรฝืนทำในที่อับ

เหล็กกัลวาไนซ์คือเหล็กที่เคลือบผิวด้วยสังกะสีเพื่อกันสนิม ชื่อที่เห็นตามร้านมีทั้งเหล็กชุบสังกะสี เหล็กชุบกัลวาไนซ์ และเหล็กแผ่นเคลือบสังกะสี สังกะสีป้องกันเหล็กได้สองทาง ทางแรกเป็นเกราะกั้นไม่ให้น้ำกับอากาศถึงเนื้อเหล็ก ทางที่สองคือยอมกร่อนแทนเหล็กเมื่อผิวมีรอยขีดข่วนเล็กๆ ข้อมูลที่ต้องดูตอนซื้อคือชั้นเคลือบหนาแค่ไหน ซึ่งเหล็กแผ่นในบ้านเราบอกด้วยค่า Z

ผมแยกให้เห็นก่อนว่าคำว่ากัลวาไนซ์ครอบคลุมงานสองแบบที่หน้าตาคล้ายกันแต่ทำต่างกัน แบบแรกคือแผ่นเหล็กที่เคลือบสังกะสีมาเป็นม้วนจากโรงงาน แล้วนำไปตัดเป็นแผ่นหลังคา รางน้ำ หรือโครงฝ้า แบบที่สองคืองานเหล็กที่ผลิตเสร็จเป็นรูปทรงแล้วจุ่มทั้งชิ้นลงในสังกะสีหลอมเหลว เช่น เสาไฟ ตะแกรง หรือโครงเหล็กกลางแจ้ง

ค่า Z บนเหล็กแผ่นคืออะไร

เหล็กแผ่นเคลือบสังกะสีที่ทำตาม มอก. 3243-2564 ระบุชั้นเคลือบด้วยมวลเคลือบ หน่วยเป็นกรัมของสังกะสีที่เคลือบทั้งสองด้านต่อพื้นที่ 1 ตารางเมตร เกรดเขียนเป็นตัว Z ตามด้วยตัวเลขมวลเฉลี่ย ตัวเลขยิ่งมาก ชั้นสังกะสียิ่งหนา มาตรฐานฉบับนี้ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 20 กันยายน 2565

ตารางด้านล่างคัดจากตารางมวลเคลือบของมาตรฐานเดียวกัน แสดงเฉพาะเกรดที่พบบ่อย ค่าต่ำสุดคือมวลที่ผลิตภัณฑ์ต้องไม่ต่ำกว่า

เกรด มวลเคลือบเฉลี่ย (g/m² สองด้านรวม) มวลเคลือบต่ำสุด (g/m²)
Z060 60 51
Z080 80 68
Z100 100 85
Z120 120 102
Z180 180 153
Z275 275 234
Z350 350 298
Z450 450 383
Z600 600 510

อ่านค่านี้แล้วเทียบง่ายๆ ได้ว่า Z275 มีสังกะสีมากกว่า Z120 กว่าสองเท่า ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าอายุใช้งานเป็นปีเท่านั้นเท่านี้ เพราะอายุจริงขึ้นกับความชื้น ไอเค็ม และมลพิษที่ผิวเจอ แต่ใช้เทียบกันระหว่างสองแผ่นในสภาพแวดล้อมเดียวกันได้ตรงตัว

ถ้าอยากเห็นภาพเป็นความหนา ผมลองคำนวณคร่าวๆ เป็นตัวอย่าง สังกะสีมีความหนาแน่นราว 7.14 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร แผ่น Z275 มีสังกะสีรวม 275 กรัมต่อตารางเมตร เฉลี่ยด้านละประมาณ 137 กรัม คิดเป็นชั้นหนาด้านละราว 19 ไมครอน หนาไม่ถึงสองในร้อยของมิลลิเมตร ตัวเลขนี้เป็นการประมาณของผมจากสูตร ไม่ใช่ค่าที่มาตรฐานระบุ

ม้วนเหล็กแผ่นเคลือบสังกะสี

ลายดอกบนผิว บอกอะไรได้บ้าง

เหล็กกัลวาไนซ์บางแผ่นมีผิวเป็นลายคล้ายเกล็ดหิมะหรือดาวหกแฉก เรียกว่าลายดอก มอก. 3243-2564 อธิบายว่าเป็นโครงสร้างผลึกที่เกิดบนผิวเมื่อสังกะสีหลอมเหลวแข็งตัว และจัดไว้สามแบบ คือลายดอกปกติที่เห็นผลึกชัด ลายดอกน้อยที่สุด และไม่มีลายดอกที่ผิวเรียบเนียน มาตรฐานเรียกการจัดแบบนี้ว่าเป็นการจำแนกเชิงคุณภาพ ซึ่งแปลว่าเป็นเรื่องรูปลักษณ์ ใช้ตัดสินว่าแผ่นไหนเคลือบหนากว่ากันไม่ได้

งานจุ่มร้อนทั้งชิ้น ต่างจากแผ่นเคลือบม้วนอย่างไร

โรงงานชุบสังกะสีแบบจุ่มร้อนตามที่สมาคมผู้ชุบกัลวาไนซ์ของสหรัฐ (AGA) อธิบายไว้ทำงานเป็นสามขั้น ขั้นแรกล้างน้ำมันและสิ่งสกปรก แล้วกัดสนิมกับเกล็ดออกด้วยกรดหรือพ่นทราย ขั้นที่สองจุ่มในน้ำยาฟลักซ์เพื่อไล่ออกไซด์ที่เหลือ ขั้นที่สามจุ่มทั้งชิ้นลงในสังกะสีหลอมเหลวที่อุณหภูมิประมาณ 435 ถึง 455 องศาเซลเซียส แล้วยกขึ้นช้าๆ ให้สังกะสีส่วนเกินไหลออก

เพราะจุ่มทั้งชิ้น สังกะสีจึงเข้าถึงทั้งผิวนอกและผิวในของท่อกลวง มุม และขอบ AGA ระบุว่าชั้นเคลือบประกอบด้วยชั้นโลหะผสมสังกะสีกับเหล็กหลายชั้น ปิดท้ายด้วยสังกะสีบริสุทธิ์ที่ชั้นนอกสุด ชั้นผสมด้านในแข็งกว่าตัวเหล็ก จึงช่วยต้านการขูดขีด ส่วนชั้นนอกสุดนิ่มกว่าและช่วยรับแรงกระแทก

ความหนาของงานจุ่มร้อนแปรผันตามตัวเหล็ก AGA ระบุว่าส่วนผสมของเหล็กเอง โดยเฉพาะซิลิคอนและฟอสฟอรัส มีผลมากต่อความหนา รวมถึงอุณหภูมิอ่างและเวลาจุ่ม มาตรฐานจึงวัดความหนาเป็นค่าเฉลี่ยจากหลายจุดบนชิ้นงาน

สรุปความต่างสำหรับคนซื้อ

เรื่อง แผ่นเคลือบสังกะสีเป็นม้วน งานจุ่มร้อนทั้งชิ้น
ลำดับการผลิต เคลือบแผ่นยาว แล้วค่อยตัดและขึ้นรูป ขึ้นรูปและเชื่อมให้เสร็จก่อน แล้วจุ่มทั้งชิ้น
ขอบตัด ขอบที่ตัดทีหลังไม่มีสังกะสีหุ้ม ทุกผิวถูกเคลือบหลังการเชื่อมและเจาะ
บอกชั้นเคลือบด้วย ค่า Z ตามมาตรฐานแผ่น ความหนาเฉลี่ยตามมาตรฐานงานจุ่มร้อน
งานที่พบบ่อย หลังคา ผนังเมทัลชีท รางน้ำ โครงฝ้า โครงเหล็กกลางแจ้ง เสาไฟ ตะแกรง รั้ว

สังกะสีกันสนิมได้ยังไง และเสียตรงไหนก่อน

AGA อธิบายว่าสังกะสีทำงานสองกลไก ชั้นเคลือบเป็นเกราะกั้น และเมื่อมีรอยขีดข่วนเล็กจนเห็นเนื้อเหล็ก สังกะสีรอบรอยจะยอมกร่อนแทนเหล็ก เรียกว่าการป้องกันแบบแคโทดิก ผิวสังกะสีที่ถูกอากาศจะค่อยๆ เป็นฟิล์มสีเทาด้านที่เรียกว่าแพทินา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกัน ผิวเทาด้านหลังใช้งานไปสักพักจึงเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่ของเสื่อม

จุดที่ต้องระวังจริงคือจุดที่ผิวเปิดกว้างเกินความสามารถของสังกะสีรอบข้าง ได้แก่ ขอบที่เพิ่งตัดหน้างาน รูเจาะ รอยเชื่อม และรอยที่ถูกขัดจนถึงเนื้อเหล็ก จุดเหล่านี้สนิมมักเริ่มจากตรงนั้นก่อนแล้วลามออกไป AGA ระบุไว้ในข้อมูลของงานจุ่มร้อนว่าบริเวณที่เหล็กเปิดสามารถซ่อมได้ตามแนวทางของมาตรฐาน ASTM A780 ผมแปลคำแนะนำนี้ในภาษาช่างว่าให้ทาสีสังกะสีที่ผู้ผลิตระบุว่าใช้ซ่อมชั้นสังกะสีได้ ทาให้ทั่วรอยตัดและรอยเชื่อม ทับเลยออกไปเล็กน้อย ส่วนระบบสีกันสนิมของโครงเหล็กทั่วไปอ่านต่อได้ที่สีกันสนิม

ถ้าต่อรางน้ำฝนหรือโครงกันสาดด้วยแผ่นเคลือบสังกะสี ให้นับรอยตัดทุกจุดเป็นจุดที่ต้องดูแลตั้งแต่วันแรก ไม่ต้องรอจนเห็นสนิม

ขอบเหล็กเคลือบสังกะสีที่ถูกตัดแล้วเริ่มเห็นเนื้อเหล็ก

ตัดและเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์ ต้องระวังไอสังกะสี

งานนี้เป็นข้อควรระวังด้านสุขภาพที่ช่างเก่าๆ รู้กันแต่เจ้าของบ้านมักไม่รู้ OSHA ของสหรัฐระบุว่าไอสังกะสีออกไซด์เกิดจากสีที่ผสมสังกะสีและเหล็กกัลวาไนซ์ตอนเชื่อมหรือตัดด้วยความร้อน และสังกะสีเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของอาการที่เรียกว่าไข้ไอโลหะ อาการมักอยู่ราวหนึ่งวัน ได้แก่ ไข้ คลื่นไส้ และไอ

OSHA ยังระบุว่างานเชื่อมและตัดในพื้นที่ที่มีอากาศไม่พอต้องมีการระบายอากาศด้วยเครื่องกล และถ้าระบายไม่พอต้องใช้หน้ากากแบบต่อลมสะอาด ตัวเลขเกณฑ์พื้นที่ในหน้านั้นเป็นของสหรัฐ ผมไม่ยกมาใช้เป็นเกณฑ์ในบ้านเรา สิ่งที่ถือไปใช้ได้คือหลักคิด คือห้ามเชื่อมเหล็กชุบสังกะสีในห้องอับหรือพื้นที่ปิด และให้ช่างทำงานในที่โล่งหรือมีพัดลมดูดอากาศ

สำหรับเจ้าของบ้านที่จ้างช่างทำโครงกันสาดหรือราวเหล็ก มีข้อที่ควรสังเกตสามอย่าง ช่างเปิดพื้นที่ให้อากาศผ่านหรือไม่ ช่างหรือคนรอบข้างมีอาการไอ ไข้ หรือคลื่นไส้หลังเลิกงานหรือไม่ และหลังเชื่อมเสร็จช่างทาสีสังกะสีทับรอยเชื่อมหรือไม่ ถ้าไม่ทา รอยเชื่อมจะกลายเป็นจุดเริ่มสนิมของงาน งานเชื่อมโครงสร้างที่รับน้ำหนักบ้านให้วิศวกรกำหนดวิธีและช่างที่มีฝีมือทำ เรื่องนี้ไม่ใช่งานที่เจ้าของบ้านลงมือเอง

ก่อนซื้อหรือรับงาน ถามสิ่งนี้

  • เหล็กแผ่นที่ซื้อเป็นเกรด Z อะไร ใบรับรองหรือฉลากระบุหรือไม่ และเทียบค่ามวลเคลือบต่ำสุดได้ตามตารางข้างบน
  • ผลิตภัณฑ์ระบุว่าเป็นไปตาม มอก. 3243-2564 หรือมาตรฐานเทียบเท่าหรือไม่ ถามผู้ขายให้ชัดเพราะบางแผ่นไม่มีเครื่องหมาย
  • งานโครงสร้างกลางแจ้งที่ใช้เหล็กดำทาสีกับเหล็กจุ่มร้อน ใบเสนอราคาแยกบรรทัดกันหรือไม่ และอย่าลืมว่าเหล็กจุ่มร้อนต้องส่งชิ้นงานไปโรงชุบ ใช้เวลาและค่าขนส่งเพิ่ม
  • ช่างจะทำอะไรกับรอยตัดและรอยเชื่อมหลังติดตั้ง ใช้สีอะไร และทาก่อนปิดฝ้าหรือผนังหรือไม่
  • ถ้าจะทาสีทับ ให้ถามผู้ผลิตสีเรื่องรองพื้นสำหรับผิวสังกะสี

อยากเห็นว่าเหล็กกัลวาไนซ์เข้าไปอยู่ตรงไหนของบ้านโครงเหล็ก ดูต่อที่เรื่องบ้านโครงสร้างเหล็ก ส่วนเหล็กเส้นในงานคอนกรีตเป็นอีกเรื่องที่มาตรฐานต่างกัน อ่านได้ที่เหล็กเส้นกลมและข้ออ้อย

ถ้ากำลังเลือกเกรดสังกะสีให้หลังคาหรือโครงกลางแจ้งใกล้ทะเล ควรให้ผู้ผลิตแผ่นหรือวิศวกรช่วยเลือกค่า Z ตามสภาพพื้นที่ เพราะตารางเกรดอย่างเดียวไม่บอกว่าที่นั่นกัดกร่อนแรงแค่ไหน

คำถามที่พบบ่อย

เหล็กกัลวาไนซ์เป็นสนิมได้ไหม

เป็นได้ แต่ช้ากว่าเหล็กดำมาก สังกะสีต้องถูกใช้หมดก่อนเหล็กจึงเริ่มเป็นสนิมแดง ถ้าชั้นเคลือบบาง ถูกขัดถู หรือถูกตัดจนเปิดขอบ ชั้นสังกะสีตรงนั้นจะหมดเร็ว จึงต้องทาสีสังกะสีเสริมตรงรอยตัด

ผิวเหล็กกัลวาไนซ์ที่ด้านหรือเป็นลายดอก ต่างกันที่คุณภาพไหม

ลายดอกเป็นผลึกสังกะสีที่เห็นด้วยตาเมื่อชั้นเคลือบแข็งตัว มอก. 3243-2564 จัดเป็นลักษณะผิว ไม่ได้ใช้ลายดอกบอกความหนาของชั้นเคลือบ ให้ดูค่า Z แทน

เหล็กกัลวาไนซ์ทาสีทับได้ไหม

ทาได้ แต่ผิวสังกะสีใหม่เรียบและลื่น สีทั่วไปมักยึดไม่ดี ควรถามผู้ผลิตสีว่ามีรองพื้นสำหรับผิวสังกะสีหรือไม่ แล้วทำตามข้อมูลของสีนั้น

แหล่งอ้างอิง

  1. มอก. 3243-2564 เหล็กกล้าทรงแบนรีดร้อนเคลือบสังกะสีโดยกรรมวิธีจุ่มร้อน (ประกาศในราชกิจจานุเบกษา 20 กันยายน 2565) | สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม
  2. The HDG Coating (ชั้นเคลือบสังกะสีจุ่มร้อน) | American Galvanizers Association
  3. What is the HDG Process? | American Galvanizers Association
  4. Hot-Dip Galvanizing for Corrosion Protection | American Galvanizers Association
  5. Welding, Cutting, and Brazing (Ship building and repair) | Occupational Safety and Health Administration (OSHA)

อ่านเรื่องอื่นในหมวดบ้านและการตกแต่ง

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดบ้านและการตกแต่ง