ประเด็นสำคัญ
- เหล็กกัลวาไนซ์คือเหล็กที่มีสังกะสีเคลือบผิว สังกะสีกันสนิมได้สองทาง คือเป็นเกราะกั้นน้ำกับอากาศ และยอมกร่อนแทนเหล็กตรงรอยขีดข่วนเล็กๆ
- แผ่นเหล็กเคลือบสังกะสีตาม มอก. 3243-2564 ระบุเกรดด้วยค่า Z เช่น Z060 ถึง Z600 ตัวเลขคือมวลสังกะสีรวมสองด้านต่อตารางเมตร ยิ่งมากยิ่งหนา
- งานโครงสร้างที่จุ่มร้อนทั้งชิ้นได้ชั้นเคลือบเป็นชั้นโลหะผสมสังกะสีกับเหล็ก ปิดเต็มทุกซอกรวมด้านใน ต่างจากแผ่นที่เคลือบมาเป็นม้วนแล้วค่อยตัด
- รอยตัด รูเจาะ และรอยเชื่อมคือจุดที่ชั้นสังกะสีหายไป ต้องทาสีสังกะสีเสริมให้ครบ
- การเชื่อมหรือตัดเหล็กชุบสังกะสีทำให้เกิดไอสังกะสีออกไซด์ ต้องมีอากาศถ่ายเทดีและไม่ควรฝืนทำในที่อับ
เหล็กกัลวาไนซ์คือเหล็กที่เคลือบผิวด้วยสังกะสีเพื่อกันสนิม ชื่อที่เห็นตามร้านมีทั้งเหล็กชุบสังกะสี เหล็กชุบกัลวาไนซ์ และเหล็กแผ่นเคลือบสังกะสี สังกะสีป้องกันเหล็กได้สองทาง ทางแรกเป็นเกราะกั้นไม่ให้น้ำกับอากาศถึงเนื้อเหล็ก ทางที่สองคือยอมกร่อนแทนเหล็กเมื่อผิวมีรอยขีดข่วนเล็กๆ ข้อมูลที่ต้องดูตอนซื้อคือชั้นเคลือบหนาแค่ไหน ซึ่งเหล็กแผ่นในบ้านเราบอกด้วยค่า Z
ผมแยกให้เห็นก่อนว่าคำว่ากัลวาไนซ์ครอบคลุมงานสองแบบที่หน้าตาคล้ายกันแต่ทำต่างกัน แบบแรกคือแผ่นเหล็กที่เคลือบสังกะสีมาเป็นม้วนจากโรงงาน แล้วนำไปตัดเป็นแผ่นหลังคา รางน้ำ หรือโครงฝ้า แบบที่สองคืองานเหล็กที่ผลิตเสร็จเป็นรูปทรงแล้วจุ่มทั้งชิ้นลงในสังกะสีหลอมเหลว เช่น เสาไฟ ตะแกรง หรือโครงเหล็กกลางแจ้ง
ค่า Z บนเหล็กแผ่นคืออะไร
เหล็กแผ่นเคลือบสังกะสีที่ทำตาม มอก. 3243-2564 ระบุชั้นเคลือบด้วยมวลเคลือบ หน่วยเป็นกรัมของสังกะสีที่เคลือบทั้งสองด้านต่อพื้นที่ 1 ตารางเมตร เกรดเขียนเป็นตัว Z ตามด้วยตัวเลขมวลเฉลี่ย ตัวเลขยิ่งมาก ชั้นสังกะสียิ่งหนา มาตรฐานฉบับนี้ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 20 กันยายน 2565
ตารางด้านล่างคัดจากตารางมวลเคลือบของมาตรฐานเดียวกัน แสดงเฉพาะเกรดที่พบบ่อย ค่าต่ำสุดคือมวลที่ผลิตภัณฑ์ต้องไม่ต่ำกว่า
| เกรด | มวลเคลือบเฉลี่ย (g/m² สองด้านรวม) | มวลเคลือบต่ำสุด (g/m²) |
|---|---|---|
| Z060 | 60 | 51 |
| Z080 | 80 | 68 |
| Z100 | 100 | 85 |
| Z120 | 120 | 102 |
| Z180 | 180 | 153 |
| Z275 | 275 | 234 |
| Z350 | 350 | 298 |
| Z450 | 450 | 383 |
| Z600 | 600 | 510 |
อ่านค่านี้แล้วเทียบง่ายๆ ได้ว่า Z275 มีสังกะสีมากกว่า Z120 กว่าสองเท่า ตัวเลขนี้ไม่ได้แปลว่าอายุใช้งานเป็นปีเท่านั้นเท่านี้ เพราะอายุจริงขึ้นกับความชื้น ไอเค็ม และมลพิษที่ผิวเจอ แต่ใช้เทียบกันระหว่างสองแผ่นในสภาพแวดล้อมเดียวกันได้ตรงตัว
ถ้าอยากเห็นภาพเป็นความหนา ผมลองคำนวณคร่าวๆ เป็นตัวอย่าง สังกะสีมีความหนาแน่นราว 7.14 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร แผ่น Z275 มีสังกะสีรวม 275 กรัมต่อตารางเมตร เฉลี่ยด้านละประมาณ 137 กรัม คิดเป็นชั้นหนาด้านละราว 19 ไมครอน หนาไม่ถึงสองในร้อยของมิลลิเมตร ตัวเลขนี้เป็นการประมาณของผมจากสูตร ไม่ใช่ค่าที่มาตรฐานระบุ

ลายดอกบนผิว บอกอะไรได้บ้าง
เหล็กกัลวาไนซ์บางแผ่นมีผิวเป็นลายคล้ายเกล็ดหิมะหรือดาวหกแฉก เรียกว่าลายดอก มอก. 3243-2564 อธิบายว่าเป็นโครงสร้างผลึกที่เกิดบนผิวเมื่อสังกะสีหลอมเหลวแข็งตัว และจัดไว้สามแบบ คือลายดอกปกติที่เห็นผลึกชัด ลายดอกน้อยที่สุด และไม่มีลายดอกที่ผิวเรียบเนียน มาตรฐานเรียกการจัดแบบนี้ว่าเป็นการจำแนกเชิงคุณภาพ ซึ่งแปลว่าเป็นเรื่องรูปลักษณ์ ใช้ตัดสินว่าแผ่นไหนเคลือบหนากว่ากันไม่ได้
งานจุ่มร้อนทั้งชิ้น ต่างจากแผ่นเคลือบม้วนอย่างไร
โรงงานชุบสังกะสีแบบจุ่มร้อนตามที่สมาคมผู้ชุบกัลวาไนซ์ของสหรัฐ (AGA) อธิบายไว้ทำงานเป็นสามขั้น ขั้นแรกล้างน้ำมันและสิ่งสกปรก แล้วกัดสนิมกับเกล็ดออกด้วยกรดหรือพ่นทราย ขั้นที่สองจุ่มในน้ำยาฟลักซ์เพื่อไล่ออกไซด์ที่เหลือ ขั้นที่สามจุ่มทั้งชิ้นลงในสังกะสีหลอมเหลวที่อุณหภูมิประมาณ 435 ถึง 455 องศาเซลเซียส แล้วยกขึ้นช้าๆ ให้สังกะสีส่วนเกินไหลออก
เพราะจุ่มทั้งชิ้น สังกะสีจึงเข้าถึงทั้งผิวนอกและผิวในของท่อกลวง มุม และขอบ AGA ระบุว่าชั้นเคลือบประกอบด้วยชั้นโลหะผสมสังกะสีกับเหล็กหลายชั้น ปิดท้ายด้วยสังกะสีบริสุทธิ์ที่ชั้นนอกสุด ชั้นผสมด้านในแข็งกว่าตัวเหล็ก จึงช่วยต้านการขูดขีด ส่วนชั้นนอกสุดนิ่มกว่าและช่วยรับแรงกระแทก
ความหนาของงานจุ่มร้อนแปรผันตามตัวเหล็ก AGA ระบุว่าส่วนผสมของเหล็กเอง โดยเฉพาะซิลิคอนและฟอสฟอรัส มีผลมากต่อความหนา รวมถึงอุณหภูมิอ่างและเวลาจุ่ม มาตรฐานจึงวัดความหนาเป็นค่าเฉลี่ยจากหลายจุดบนชิ้นงาน
สรุปความต่างสำหรับคนซื้อ
| เรื่อง | แผ่นเคลือบสังกะสีเป็นม้วน | งานจุ่มร้อนทั้งชิ้น |
|---|---|---|
| ลำดับการผลิต | เคลือบแผ่นยาว แล้วค่อยตัดและขึ้นรูป | ขึ้นรูปและเชื่อมให้เสร็จก่อน แล้วจุ่มทั้งชิ้น |
| ขอบตัด | ขอบที่ตัดทีหลังไม่มีสังกะสีหุ้ม | ทุกผิวถูกเคลือบหลังการเชื่อมและเจาะ |
| บอกชั้นเคลือบด้วย | ค่า Z ตามมาตรฐานแผ่น | ความหนาเฉลี่ยตามมาตรฐานงานจุ่มร้อน |
| งานที่พบบ่อย | หลังคา ผนังเมทัลชีท รางน้ำ โครงฝ้า | โครงเหล็กกลางแจ้ง เสาไฟ ตะแกรง รั้ว |
สังกะสีกันสนิมได้ยังไง และเสียตรงไหนก่อน
AGA อธิบายว่าสังกะสีทำงานสองกลไก ชั้นเคลือบเป็นเกราะกั้น และเมื่อมีรอยขีดข่วนเล็กจนเห็นเนื้อเหล็ก สังกะสีรอบรอยจะยอมกร่อนแทนเหล็ก เรียกว่าการป้องกันแบบแคโทดิก ผิวสังกะสีที่ถูกอากาศจะค่อยๆ เป็นฟิล์มสีเทาด้านที่เรียกว่าแพทินา ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกัน ผิวเทาด้านหลังใช้งานไปสักพักจึงเป็นเรื่องปกติ ไม่ใช่ของเสื่อม
จุดที่ต้องระวังจริงคือจุดที่ผิวเปิดกว้างเกินความสามารถของสังกะสีรอบข้าง ได้แก่ ขอบที่เพิ่งตัดหน้างาน รูเจาะ รอยเชื่อม และรอยที่ถูกขัดจนถึงเนื้อเหล็ก จุดเหล่านี้สนิมมักเริ่มจากตรงนั้นก่อนแล้วลามออกไป AGA ระบุไว้ในข้อมูลของงานจุ่มร้อนว่าบริเวณที่เหล็กเปิดสามารถซ่อมได้ตามแนวทางของมาตรฐาน ASTM A780 ผมแปลคำแนะนำนี้ในภาษาช่างว่าให้ทาสีสังกะสีที่ผู้ผลิตระบุว่าใช้ซ่อมชั้นสังกะสีได้ ทาให้ทั่วรอยตัดและรอยเชื่อม ทับเลยออกไปเล็กน้อย ส่วนระบบสีกันสนิมของโครงเหล็กทั่วไปอ่านต่อได้ที่สีกันสนิม
ถ้าต่อรางน้ำฝนหรือโครงกันสาดด้วยแผ่นเคลือบสังกะสี ให้นับรอยตัดทุกจุดเป็นจุดที่ต้องดูแลตั้งแต่วันแรก ไม่ต้องรอจนเห็นสนิม

ตัดและเชื่อมเหล็กกัลวาไนซ์ ต้องระวังไอสังกะสี
งานนี้เป็นข้อควรระวังด้านสุขภาพที่ช่างเก่าๆ รู้กันแต่เจ้าของบ้านมักไม่รู้ OSHA ของสหรัฐระบุว่าไอสังกะสีออกไซด์เกิดจากสีที่ผสมสังกะสีและเหล็กกัลวาไนซ์ตอนเชื่อมหรือตัดด้วยความร้อน และสังกะสีเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของอาการที่เรียกว่าไข้ไอโลหะ อาการมักอยู่ราวหนึ่งวัน ได้แก่ ไข้ คลื่นไส้ และไอ
OSHA ยังระบุว่างานเชื่อมและตัดในพื้นที่ที่มีอากาศไม่พอต้องมีการระบายอากาศด้วยเครื่องกล และถ้าระบายไม่พอต้องใช้หน้ากากแบบต่อลมสะอาด ตัวเลขเกณฑ์พื้นที่ในหน้านั้นเป็นของสหรัฐ ผมไม่ยกมาใช้เป็นเกณฑ์ในบ้านเรา สิ่งที่ถือไปใช้ได้คือหลักคิด คือห้ามเชื่อมเหล็กชุบสังกะสีในห้องอับหรือพื้นที่ปิด และให้ช่างทำงานในที่โล่งหรือมีพัดลมดูดอากาศ
สำหรับเจ้าของบ้านที่จ้างช่างทำโครงกันสาดหรือราวเหล็ก มีข้อที่ควรสังเกตสามอย่าง ช่างเปิดพื้นที่ให้อากาศผ่านหรือไม่ ช่างหรือคนรอบข้างมีอาการไอ ไข้ หรือคลื่นไส้หลังเลิกงานหรือไม่ และหลังเชื่อมเสร็จช่างทาสีสังกะสีทับรอยเชื่อมหรือไม่ ถ้าไม่ทา รอยเชื่อมจะกลายเป็นจุดเริ่มสนิมของงาน งานเชื่อมโครงสร้างที่รับน้ำหนักบ้านให้วิศวกรกำหนดวิธีและช่างที่มีฝีมือทำ เรื่องนี้ไม่ใช่งานที่เจ้าของบ้านลงมือเอง
ก่อนซื้อหรือรับงาน ถามสิ่งนี้
- เหล็กแผ่นที่ซื้อเป็นเกรด Z อะไร ใบรับรองหรือฉลากระบุหรือไม่ และเทียบค่ามวลเคลือบต่ำสุดได้ตามตารางข้างบน
- ผลิตภัณฑ์ระบุว่าเป็นไปตาม มอก. 3243-2564 หรือมาตรฐานเทียบเท่าหรือไม่ ถามผู้ขายให้ชัดเพราะบางแผ่นไม่มีเครื่องหมาย
- งานโครงสร้างกลางแจ้งที่ใช้เหล็กดำทาสีกับเหล็กจุ่มร้อน ใบเสนอราคาแยกบรรทัดกันหรือไม่ และอย่าลืมว่าเหล็กจุ่มร้อนต้องส่งชิ้นงานไปโรงชุบ ใช้เวลาและค่าขนส่งเพิ่ม
- ช่างจะทำอะไรกับรอยตัดและรอยเชื่อมหลังติดตั้ง ใช้สีอะไร และทาก่อนปิดฝ้าหรือผนังหรือไม่
- ถ้าจะทาสีทับ ให้ถามผู้ผลิตสีเรื่องรองพื้นสำหรับผิวสังกะสี
อยากเห็นว่าเหล็กกัลวาไนซ์เข้าไปอยู่ตรงไหนของบ้านโครงเหล็ก ดูต่อที่เรื่องบ้านโครงสร้างเหล็ก ส่วนเหล็กเส้นในงานคอนกรีตเป็นอีกเรื่องที่มาตรฐานต่างกัน อ่านได้ที่เหล็กเส้นกลมและข้ออ้อย
ถ้ากำลังเลือกเกรดสังกะสีให้หลังคาหรือโครงกลางแจ้งใกล้ทะเล ควรให้ผู้ผลิตแผ่นหรือวิศวกรช่วยเลือกค่า Z ตามสภาพพื้นที่ เพราะตารางเกรดอย่างเดียวไม่บอกว่าที่นั่นกัดกร่อนแรงแค่ไหน
คำถามที่พบบ่อย
เหล็กกัลวาไนซ์เป็นสนิมได้ไหม
เป็นได้ แต่ช้ากว่าเหล็กดำมาก สังกะสีต้องถูกใช้หมดก่อนเหล็กจึงเริ่มเป็นสนิมแดง ถ้าชั้นเคลือบบาง ถูกขัดถู หรือถูกตัดจนเปิดขอบ ชั้นสังกะสีตรงนั้นจะหมดเร็ว จึงต้องทาสีสังกะสีเสริมตรงรอยตัด
ผิวเหล็กกัลวาไนซ์ที่ด้านหรือเป็นลายดอก ต่างกันที่คุณภาพไหม
ลายดอกเป็นผลึกสังกะสีที่เห็นด้วยตาเมื่อชั้นเคลือบแข็งตัว มอก. 3243-2564 จัดเป็นลักษณะผิว ไม่ได้ใช้ลายดอกบอกความหนาของชั้นเคลือบ ให้ดูค่า Z แทน
เหล็กกัลวาไนซ์ทาสีทับได้ไหม
ทาได้ แต่ผิวสังกะสีใหม่เรียบและลื่น สีทั่วไปมักยึดไม่ดี ควรถามผู้ผลิตสีว่ามีรองพื้นสำหรับผิวสังกะสีหรือไม่ แล้วทำตามข้อมูลของสีนั้น
แหล่งอ้างอิง
- มอก. 3243-2564 เหล็กกล้าทรงแบนรีดร้อนเคลือบสังกะสีโดยกรรมวิธีจุ่มร้อน (ประกาศในราชกิจจานุเบกษา 20 กันยายน 2565) | สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม
- The HDG Coating (ชั้นเคลือบสังกะสีจุ่มร้อน) | American Galvanizers Association
- What is the HDG Process? | American Galvanizers Association
- Hot-Dip Galvanizing for Corrosion Protection | American Galvanizers Association
- Welding, Cutting, and Brazing (Ship building and repair) | Occupational Safety and Health Administration (OSHA)





