อาหาร

เห็ดปลวกคืออะไร เกิดจากไหน ต่างจากเห็ดโคนอย่างไร

| อ่าน 9 นาที

เห็ดปลวกคืออะไร เกิดจากไหน ต่างจากเห็ดโคนอย่างไร

ประเด็นสำคัญ

  • เห็ดปลวกคือเห็ดสกุล Termitomyces ที่ขึ้นเฉพาะบริเวณรังปลวกกลุ่มที่เลี้ยงเชื้อรา (Macrotermitinae) ตามงานวิจัยของไทย
  • ภาคกลางเรียกเห็ดปลวกว่าเห็ดโคน และฐานข้อมูล THBIF ระบุชื่อเห็ดโคนกับเห็ดปลวกไว้ในชนิดเดียวกัน
  • จำนวนชนิดที่ไทยรายงานต่างกันตามงานวิจัยและปี ตัวเลขที่พบคือ 23 ชนิดและ 25 ชนิด
  • เห็ดป่าที่ไม่ทราบชนิดไม่ควรเก็บกินเอง เพราะเห็ดมีพิษบางชนิดทำให้ตับและไตวายและเสียชีวิตได้

เห็ดปลวกเป็นเห็ดสกุล Termitomyces ซึ่งขึ้นอยู่คู่กับรังปลวก ชื่อ "เห็ดปลวก" กับ "เห็ดโคน" มักใช้เรียกเห็ดกลุ่มเดียวกันในไทย ต่างกันที่ภาคและท้องถิ่น หน้าข้อมูลของ THBIF ระบุชื่อทั้งสองไว้ในชนิดเดียวกัน ข้อมูลข้างล่างมาจากงานวิจัยไทยสองชิ้นและฐานข้อมูลของรัฐ ส่วนเรื่องฤดูกาลและราคา ผู้เขียนไม่มีแหล่งที่เปิดอ่านได้ จึงไม่ใส่

ชื่อเรียก เห็ดปลวก เห็ดโคน และชื่ออื่น

งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหาสารคามที่ตีพิมพ์ในวารสาร KKU Science Journal ระบุว่า เห็ดปลวกเป็นเห็ดที่ภาคกลางเรียกว่าเห็ดโคน

ฐานข้อมูล THBIF ลงชื่อชนิด Termitomyces fuliginosus ซึ่งตั้งโดย R. Heim ไว้พร้อมชื่อไทยหลายชื่อดังนี้

ชื่อไทยที่ THBIF ระบุ
เห็ดโคน
เห็ดปลวก
เห็ดปลวกจิก
เห็ดปลวกข้าวดอ

หน้าเดียวกันบอกว่าเห็ดชนิดนี้ขึ้นบนดินบริเวณจอมปลวกในป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณ พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและกาญจนบุรี ข้อมูลนี้เป็นของชนิดนี้ชนิดเดียว ไม่ใช่ทุกชนิดของเห็ดปลวก

ชื่อที่ซ้อนกันแปลว่าเมื่อคนในตลาดพูดว่าเห็ดโคนหรือเห็ดปลวก อาจหมายถึงชนิดที่ต่างกันก็ได้ แหล่งที่เปิดอ่านไม่ได้แยกว่าตลาดแต่ละแห่งขายชนิดไหน

อยู่ร่วมกับปลวกอย่างไร

งานวารสาร TSTJ ปี 2563 เรื่องการระบุชนิดเห็ดโคนข้าวตอก (Termitomyces microcarpus) อธิบายว่าเห็ดสกุล Termitomyces อยู่ในวงศ์ Lyophyllaceae และพบเฉพาะที่รังของปลวกกลุ่มที่เลี้ยงเชื้อรา คือ Macrotermitinae

งานวิจัยของมหาสารคามเรียกความสัมพันธ์นี้ว่าอยู่ร่วมกันแบบพึ่งพา (symbiosis) ในเขตร้อน คือเห็ดและปลวกอยู่ร่วมกัน สองงานเขียนตรงกันว่าเห็ดนี้ผูกกับรังปลวก

ตัวอย่างจาก TSTJ เก็บมาจากสะแกราช และชนิด T. microcarpus สัมพันธ์กับปลวกสกุล Macrotermes, Odontotermes และ Hypotermes ตามที่รายงานระบุ

เห็ดป่าขึ้นบนพื้นดินในป่า

ดอกเห็ดแต่ละส่วนเรียกว่าอะไร

งานของมหาสารคามอธิบายโครงสร้างของเห็ดปลวกว่ามีหมวก (perforium) ราก (pseudorhiza) และส่วนที่เรียกว่ารีเซพเทเคิล (receptacle) ซึ่งเป็นหัวข้อหลักของรายงาน ทีมวิจัยเก็บตัวอย่าง 119 ตัวอย่างจากป่าเต็งรังและป่าชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แล้วจัดรูปร่างรีเซพเทเคิลได้ 5 แบบ

คำเรียกส่วนเหล่านี้เป็นศัพท์ของงานวิจัย ในครัวคนมักเรียกเป็นหมวกเห็ดกับก้าน ผู้เขียนไม่มีแหล่งที่บอกว่าส่วนไหนเหมาะกับเมนูอะไร

ไทยมีเห็ดปลวกกี่ชนิด

ตัวเลขที่พบในแหล่งที่เปิดอ่านต่างกัน

แหล่ง ตัวเลขที่ระบุ
KKU Science Journal (2556) รายงานแล้ว 23 ชนิดในประเทศไทย
TSTJ (2563) ราว 40 ชนิดทั่วโลก และ 25 ชนิดในไทย

ตัวเลข 23 กับ 25 ไม่ตรงกัน สองงานตีพิมพ์คนละปี และหน้าที่เปิดอ่านไม่ได้เขียนเหตุผลของความต่างไว้ จึงควรอ่านตัวเลขเป็นช่วงประมาณ

รสและเนื้อสัมผัส

รายงานของมหาสารคามบันทึกว่าเมื่อทำให้สุกแล้ว เนื้อเห็ดปลวกมีรสหวานและกรอบ เป็นเพียงข้อความสั้น ๆ ในรายงาน ไม่ได้มาจากการทดสอบรสชาติอย่างเป็นระบบ

ส่วนการล้างและเก็บเห็ดสด แหล่งที่เปิดอ่านไม่มีข้อมูลเฉพาะเห็ดปลวก จึงอ้างหลักทั่วไปของผักผลไม้ วิธีล้างผักผลไม้ให้ปลอดภัยดูที่ล้างผักผลไม้ให้สะอาดปลอดภัย และหลักเก็บของสดไม่ให้เสียเร็วดูที่เก็บผักผลไม้ให้สดนาน

เพาะเองได้ไหม

รายงานปี 2556 บันทึกว่า ณ เวลานั้นยังเพาะเห็ดปลวกในระดับโรงเรือนไม่ได้ ผู้เขียนไม่ได้ตรวจว่าหลังจากนั้นมีวิธีเพาะที่ใช้ได้จริงแล้วหรือไม่ จึงไม่ระบุวิธีเพาะ ถ้าต้องการข้อมูลล่าสุด ควรถามหน่วยงานเกษตรหรือมหาวิทยาลัยที่ทำงานด้านเห็ด

จอมปลวกในป่าเต็งรัง

เห็ดปลวกในกลุ่มเห็ดที่กินได้

เห็ดที่คนไทยนิยมกินมีหลายชนิด ทั้งเห็ดเพาะและเห็ดป่า ภาพรวมของเห็ดกินได้ที่พบบ่อยอยู่ในบทความเห็ดกินได้มีอะไรบ้าง เห็ดปลวกเป็นเห็ดที่ขึ้นตามธรรมชาติคู่รังปลวก และตามรายงานปี 2556 ยังเพาะในโรงเรือนไม่ได้

ทำไมต้องระวังเห็ดป่า

บทคัดย่อบทความในวารสารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ฉบับตุลาคมถึงธันวาคม 2568 ระบุว่า เห็ดสกุล Amanita ที่สร้างสารอะมาทอกซิน (amanitin) ทำให้ตับและไตวายและเสียชีวิตได้ และเห็ดอะมานิตาที่ไม่มีอะมาทอกซินก็ทำให้เสียชีวิตได้เช่นกัน ผู้เขียนอ่านเฉพาะบทคัดย่อ และบทคัดย่อไม่ได้พูดถึงการสับสนกับเห็ดปลวก จึงอ้างเฉพาะเรื่องความอันตรายของเห็ดป่าโดยรวม

ถ้าสงสัยว่ากินเห็ดมีพิษ ติดต่อโรงพยาบาลหรือศูนย์พิษวิทยาในพื้นที่ได้ทันที เมื่อพบเห็ดในป่าและอยากรู้ชนิด ให้ถ่ายรูปหลายมุมแล้วถามหน่วยงานด้านเห็ดของมหาวิทยาลัยหรือกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ แทนการเดาจากชื่อท้องถิ่น

สรุปสั้นก่อนซื้อหรือเก็บ

ชื่อเห็ดปลวกกับเห็ดโคนซ้อนกันตามภาคและตามชนิด เห็ดสกุลนี้ผูกกับรังปลวกที่เลี้ยงเชื้อรา จำนวนชนิดในไทยอยู่ราว 23 ถึง 25 ชนิดตามรายงานสองฉบับ และเห็ดป่าทุกชนิดต้องให้ผู้ชำนาญระบุก่อนกิน

คำถามที่พบบ่อย

เห็ดปลวกกับเห็ดโคนเป็นเห็ดเดียวกันไหม

งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยมหาสารคามระบุว่าภาคกลางเรียกเห็ดปลวกว่าเห็ดโคน และฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของไทยระบุชื่อเห็ดโคนกับเห็ดปลวกไว้ในชนิด Termitomyces fuliginosus เดียวกัน ชื่อเรียกจึงซ้อนกันตามภาค ส่วนว่าแต่ละท้องถิ่นหมายถึงชนิดไหนต้องดูจากผู้เชี่ยวชาญ

เห็ดปลวกเพาะเองที่บ้านได้ไหม

งานวิจัยปี 2556 ที่เปิดอ่านระบุว่ายังเพาะในระดับโรงเรือนไม่ได้ ณ เวลาที่เขียนรายงาน ข้อมูลหลังจากนั้นผู้เขียนไม่ได้ตรวจ

เก็บเห็ดปลวกในป่ากินเองปลอดภัยไหม

ไม่ควรเก็บเห็ดป่ามากินโดยไม่มีผู้ชำนาญระบุชนิดให้ เห็ดบางชนิดมีพิษร้ายแรงถึงตับและไตวาย ถ้ากินแล้วมีอาการผิดปกติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีและนำตัวอย่างเห็ดไปด้วย

แหล่งอ้างอิง

  1. รูปร่างของรีเซพเทเคิลในเห็ดปลวก | วารสารวิทยาศาสตร์ มข. (KKU Science Journal) ปีที่ 41 ฉบับที่ 4 หน้า 928-935 (2556) โดยเมธี ศรีไชยวงศ์ และคณะ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
  2. การระบุชนิดของเห็ดโคนข้าวตอก (Termitomyces microcarpus) | วารสาร Thai Science and Technology Journal (TSTJ) ปีที่ 28 ฉบับที่ 7 (กรกฎาคม 2563) หน้า 1282
  3. Termitomyces fuliginosus R.Heim | ระบบสารสนเทศความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (THBIF) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
  4. บทความวิชาการเรื่องพิษจากเห็ดอะมาทอกซิน (Amanita) บทคัดย่อ | วารสารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ปีที่ 67 ฉบับที่ 4 (ตุลาคม-ธันวาคม 2568)

อ่านเรื่องอื่นในหมวดอาหาร

ข่าวสำคัญทันเวลา

ดูทั้งหมวดอาหาร