ประเด็นสำคัญ
- เห็ดปลวกคือเห็ดสกุล Termitomyces ที่ขึ้นเฉพาะบริเวณรังปลวกกลุ่มที่เลี้ยงเชื้อรา (Macrotermitinae) ตามงานวิจัยของไทย
- ภาคกลางเรียกเห็ดปลวกว่าเห็ดโคน และฐานข้อมูล THBIF ระบุชื่อเห็ดโคนกับเห็ดปลวกไว้ในชนิดเดียวกัน
- จำนวนชนิดที่ไทยรายงานต่างกันตามงานวิจัยและปี ตัวเลขที่พบคือ 23 ชนิดและ 25 ชนิด
- เห็ดป่าที่ไม่ทราบชนิดไม่ควรเก็บกินเอง เพราะเห็ดมีพิษบางชนิดทำให้ตับและไตวายและเสียชีวิตได้
เห็ดปลวกเป็นเห็ดสกุล Termitomyces ซึ่งขึ้นอยู่คู่กับรังปลวก ชื่อ "เห็ดปลวก" กับ "เห็ดโคน" มักใช้เรียกเห็ดกลุ่มเดียวกันในไทย ต่างกันที่ภาคและท้องถิ่น หน้าข้อมูลของ THBIF ระบุชื่อทั้งสองไว้ในชนิดเดียวกัน ข้อมูลข้างล่างมาจากงานวิจัยไทยสองชิ้นและฐานข้อมูลของรัฐ ส่วนเรื่องฤดูกาลและราคา ผู้เขียนไม่มีแหล่งที่เปิดอ่านได้ จึงไม่ใส่
ชื่อเรียก เห็ดปลวก เห็ดโคน และชื่ออื่น
งานวิจัยของมหาวิทยาลัยมหาสารคามที่ตีพิมพ์ในวารสาร KKU Science Journal ระบุว่า เห็ดปลวกเป็นเห็ดที่ภาคกลางเรียกว่าเห็ดโคน
ฐานข้อมูล THBIF ลงชื่อชนิด Termitomyces fuliginosus ซึ่งตั้งโดย R. Heim ไว้พร้อมชื่อไทยหลายชื่อดังนี้
| ชื่อไทยที่ THBIF ระบุ |
|---|
| เห็ดโคน |
| เห็ดปลวก |
| เห็ดปลวกจิก |
| เห็ดปลวกข้าวดอ |
หน้าเดียวกันบอกว่าเห็ดชนิดนี้ขึ้นบนดินบริเวณจอมปลวกในป่าเต็งรังและป่าเบญจพรรณ พบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและกาญจนบุรี ข้อมูลนี้เป็นของชนิดนี้ชนิดเดียว ไม่ใช่ทุกชนิดของเห็ดปลวก
ชื่อที่ซ้อนกันแปลว่าเมื่อคนในตลาดพูดว่าเห็ดโคนหรือเห็ดปลวก อาจหมายถึงชนิดที่ต่างกันก็ได้ แหล่งที่เปิดอ่านไม่ได้แยกว่าตลาดแต่ละแห่งขายชนิดไหน
อยู่ร่วมกับปลวกอย่างไร
งานวารสาร TSTJ ปี 2563 เรื่องการระบุชนิดเห็ดโคนข้าวตอก (Termitomyces microcarpus) อธิบายว่าเห็ดสกุล Termitomyces อยู่ในวงศ์ Lyophyllaceae และพบเฉพาะที่รังของปลวกกลุ่มที่เลี้ยงเชื้อรา คือ Macrotermitinae
งานวิจัยของมหาสารคามเรียกความสัมพันธ์นี้ว่าอยู่ร่วมกันแบบพึ่งพา (symbiosis) ในเขตร้อน คือเห็ดและปลวกอยู่ร่วมกัน สองงานเขียนตรงกันว่าเห็ดนี้ผูกกับรังปลวก
ตัวอย่างจาก TSTJ เก็บมาจากสะแกราช และชนิด T. microcarpus สัมพันธ์กับปลวกสกุล Macrotermes, Odontotermes และ Hypotermes ตามที่รายงานระบุ

ดอกเห็ดแต่ละส่วนเรียกว่าอะไร
งานของมหาสารคามอธิบายโครงสร้างของเห็ดปลวกว่ามีหมวก (perforium) ราก (pseudorhiza) และส่วนที่เรียกว่ารีเซพเทเคิล (receptacle) ซึ่งเป็นหัวข้อหลักของรายงาน ทีมวิจัยเก็บตัวอย่าง 119 ตัวอย่างจากป่าเต็งรังและป่าชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ แล้วจัดรูปร่างรีเซพเทเคิลได้ 5 แบบ
คำเรียกส่วนเหล่านี้เป็นศัพท์ของงานวิจัย ในครัวคนมักเรียกเป็นหมวกเห็ดกับก้าน ผู้เขียนไม่มีแหล่งที่บอกว่าส่วนไหนเหมาะกับเมนูอะไร
ไทยมีเห็ดปลวกกี่ชนิด
ตัวเลขที่พบในแหล่งที่เปิดอ่านต่างกัน
| แหล่ง | ตัวเลขที่ระบุ |
|---|---|
| KKU Science Journal (2556) | รายงานแล้ว 23 ชนิดในประเทศไทย |
| TSTJ (2563) | ราว 40 ชนิดทั่วโลก และ 25 ชนิดในไทย |
ตัวเลข 23 กับ 25 ไม่ตรงกัน สองงานตีพิมพ์คนละปี และหน้าที่เปิดอ่านไม่ได้เขียนเหตุผลของความต่างไว้ จึงควรอ่านตัวเลขเป็นช่วงประมาณ
รสและเนื้อสัมผัส
รายงานของมหาสารคามบันทึกว่าเมื่อทำให้สุกแล้ว เนื้อเห็ดปลวกมีรสหวานและกรอบ เป็นเพียงข้อความสั้น ๆ ในรายงาน ไม่ได้มาจากการทดสอบรสชาติอย่างเป็นระบบ
ส่วนการล้างและเก็บเห็ดสด แหล่งที่เปิดอ่านไม่มีข้อมูลเฉพาะเห็ดปลวก จึงอ้างหลักทั่วไปของผักผลไม้ วิธีล้างผักผลไม้ให้ปลอดภัยดูที่ล้างผักผลไม้ให้สะอาดปลอดภัย และหลักเก็บของสดไม่ให้เสียเร็วดูที่เก็บผักผลไม้ให้สดนาน
เพาะเองได้ไหม
รายงานปี 2556 บันทึกว่า ณ เวลานั้นยังเพาะเห็ดปลวกในระดับโรงเรือนไม่ได้ ผู้เขียนไม่ได้ตรวจว่าหลังจากนั้นมีวิธีเพาะที่ใช้ได้จริงแล้วหรือไม่ จึงไม่ระบุวิธีเพาะ ถ้าต้องการข้อมูลล่าสุด ควรถามหน่วยงานเกษตรหรือมหาวิทยาลัยที่ทำงานด้านเห็ด

เห็ดปลวกในกลุ่มเห็ดที่กินได้
เห็ดที่คนไทยนิยมกินมีหลายชนิด ทั้งเห็ดเพาะและเห็ดป่า ภาพรวมของเห็ดกินได้ที่พบบ่อยอยู่ในบทความเห็ดกินได้มีอะไรบ้าง เห็ดปลวกเป็นเห็ดที่ขึ้นตามธรรมชาติคู่รังปลวก และตามรายงานปี 2556 ยังเพาะในโรงเรือนไม่ได้
ทำไมต้องระวังเห็ดป่า
บทคัดย่อบทความในวารสารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ฉบับตุลาคมถึงธันวาคม 2568 ระบุว่า เห็ดสกุล Amanita ที่สร้างสารอะมาทอกซิน (amanitin) ทำให้ตับและไตวายและเสียชีวิตได้ และเห็ดอะมานิตาที่ไม่มีอะมาทอกซินก็ทำให้เสียชีวิตได้เช่นกัน ผู้เขียนอ่านเฉพาะบทคัดย่อ และบทคัดย่อไม่ได้พูดถึงการสับสนกับเห็ดปลวก จึงอ้างเฉพาะเรื่องความอันตรายของเห็ดป่าโดยรวม
ถ้าสงสัยว่ากินเห็ดมีพิษ ติดต่อโรงพยาบาลหรือศูนย์พิษวิทยาในพื้นที่ได้ทันที เมื่อพบเห็ดในป่าและอยากรู้ชนิด ให้ถ่ายรูปหลายมุมแล้วถามหน่วยงานด้านเห็ดของมหาวิทยาลัยหรือกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ แทนการเดาจากชื่อท้องถิ่น
สรุปสั้นก่อนซื้อหรือเก็บ
ชื่อเห็ดปลวกกับเห็ดโคนซ้อนกันตามภาคและตามชนิด เห็ดสกุลนี้ผูกกับรังปลวกที่เลี้ยงเชื้อรา จำนวนชนิดในไทยอยู่ราว 23 ถึง 25 ชนิดตามรายงานสองฉบับ และเห็ดป่าทุกชนิดต้องให้ผู้ชำนาญระบุก่อนกิน
คำถามที่พบบ่อย
เห็ดปลวกกับเห็ดโคนเป็นเห็ดเดียวกันไหม
งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยมหาสารคามระบุว่าภาคกลางเรียกเห็ดปลวกว่าเห็ดโคน และฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของไทยระบุชื่อเห็ดโคนกับเห็ดปลวกไว้ในชนิด Termitomyces fuliginosus เดียวกัน ชื่อเรียกจึงซ้อนกันตามภาค ส่วนว่าแต่ละท้องถิ่นหมายถึงชนิดไหนต้องดูจากผู้เชี่ยวชาญ
เห็ดปลวกเพาะเองที่บ้านได้ไหม
งานวิจัยปี 2556 ที่เปิดอ่านระบุว่ายังเพาะในระดับโรงเรือนไม่ได้ ณ เวลาที่เขียนรายงาน ข้อมูลหลังจากนั้นผู้เขียนไม่ได้ตรวจ
เก็บเห็ดปลวกในป่ากินเองปลอดภัยไหม
ไม่ควรเก็บเห็ดป่ามากินโดยไม่มีผู้ชำนาญระบุชนิดให้ เห็ดบางชนิดมีพิษร้ายแรงถึงตับและไตวาย ถ้ากินแล้วมีอาการผิดปกติ ให้ไปโรงพยาบาลทันทีและนำตัวอย่างเห็ดไปด้วย
แหล่งอ้างอิง
- รูปร่างของรีเซพเทเคิลในเห็ดปลวก | วารสารวิทยาศาสตร์ มข. (KKU Science Journal) ปีที่ 41 ฉบับที่ 4 หน้า 928-935 (2556) โดยเมธี ศรีไชยวงศ์ และคณะ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
- การระบุชนิดของเห็ดโคนข้าวตอก (Termitomyces microcarpus) | วารสาร Thai Science and Technology Journal (TSTJ) ปีที่ 28 ฉบับที่ 7 (กรกฎาคม 2563) หน้า 1282
- Termitomyces fuliginosus R.Heim | ระบบสารสนเทศความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศไทย (THBIF) สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
- บทความวิชาการเรื่องพิษจากเห็ดอะมาทอกซิน (Amanita) บทคัดย่อ | วารสารกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ปีที่ 67 ฉบับที่ 4 (ตุลาคม-ธันวาคม 2568)





