สรุปสั้นๆ
- เรตินอยด์คือกลุ่มสารที่มีโครงสร้างหรือการทำงานคล้ายวิตามินเอ แบ่งได้เป็นกลุ่มในเครื่องสำอางและกลุ่มที่เป็นยา
- ในเครื่องสำอาง ผิวต้องเปลี่ยนเรตินิลเอสเทอร์ เรตินอล และเรตินัลดีไฮด์ให้เป็นกรดเรติโนอิกก่อน ยิ่งต้องเปลี่ยนหลายขั้นยิ่งอ่อน
- เรตินอลอ่อนกว่าเตรทิโนอินราว 20 เท่าตามงานทบทวนใน PMC แต่ก็ระคายน้อยกว่าเช่นกัน
- อะดาพาลีนระคายน้อยที่สุดในกลุ่มยาทา ส่วนเตรทิโนอินและทาซาโรทีนระคายมากที่สุด
- เรตินอยด์ทุกชนิดควรเลี่ยงช่วงตั้งครรภ์ และต้องทาตอนกลางคืนคู่กับกันแดดตอนกลางวัน
คำถามว่าเรตินอยด์มีกี่ชนิดตอบได้สองแบบ ถ้านับตามที่เจอบนชั้นวางและในร้านยา จะมีราว 7-8 ตัวที่ควรรู้จัก ได้แก่ เรตินิลเอสเทอร์ เรตินอล เรตินัลดีไฮด์ เตรทิโนอิน อะดาพาลีน ทาซาโรทีน ไตรฟาโรทีน และไอโซเตรทิโนอินชนิดกิน ถ้านับตามหลักเภสัชวิทยาจะแบ่งเป็น "รุ่น" ตามโครงสร้างโมเลกุล ซึ่งสำคัญน้อยกว่าสำหรับคนเลือกใช้ ที่สำคัญจริงคือแต่ละตัวอยู่ห่างจากรูปที่ผิวใช้งานได้กี่ขั้น
คำว่าเรตินอยด์กับเรตินอล ใช้ต่างกันอย่างไร
เรตินอยด์เป็นชื่อเรียกรวมของสารทั้งตระกูลที่เกี่ยวข้องกับวิตามินเอ ส่วนเรตินอลคือสมาชิกหนึ่งตัวในตระกูลนั้น AAD อธิบายว่าคนทั่วไปมักใช้สองคำนี้แทนกัน แต่ในทางผิวหนัง เรตินอลจัดเป็นเรตินอยด์ชนิดที่ไม่ต้องใช้ใบสั่งแพทย์ ขณะที่คำว่าเรตินอยด์มักใช้หมายถึงตัวที่แรงกว่าและเป็นยา
ตัวที่ผิวเอาไปใช้งานจริงคือกรดเรติโนอิก (retinoic acid) ซึ่งเข้าไปจับกับตัวรับในนิวเคลียสของเซลล์ผิวและส่งสัญญาณให้เซลล์ผลัดตัวเป็นปกติ ลดการอุดตันในรูขุมขน และกระตุ้นการสร้างคอลลาเจน สารทุกตัวในตระกูลนี้จึงแข่งกันที่ว่าไปถึงจุดนั้นได้เร็วและมากแค่ไหน
บันไดการเปลี่ยนรูป: ทำไมบางตัวอ่อน บางตัวแรง
งานทบทวนของ Mukherjee และคณะ ใน Clinical Interventions in Aging สรุปเส้นทางเปลี่ยนรูปในผิวไว้ดังนี้
เรตินิลเอสเทอร์ ไปเป็น เรตินอล ไปเป็น เรตินัลดีไฮด์ ไปเป็น กรดเรติโนอิก
แต่ละขั้นมีเอนไซม์ในผิวทำหน้าที่เปลี่ยน และไม่ได้เปลี่ยนได้ครบ 100% ทุกขั้นจะเสียไปส่วนหนึ่ง ผลลัพธ์ที่เห็นได้คือ
- ยิ่งเริ่มจากขั้นต้น ผลยิ่งอ่อน แต่ระคายน้อย
- ยิ่งเริ่มใกล้กรดเรติโนอิก ผลยิ่งแรง และระคายมาก
- งานทบทวนเดียวกันอ้างว่าเรตินอลมีฤทธิ์อ่อนกว่ากรดเรติโนอิกราว 20 เท่า
ตัวเลข 20 เท่านี้ไม่ได้แปลว่าเรตินอลไร้ประโยชน์ เพราะการระคายที่น้อยกว่าทำให้คนส่วนใหญ่ใช้ได้ต่อเนื่องเป็นปี ซึ่งความต่อเนื่องเป็นปัจจัยหลักของผลลัพธ์กับริ้วรอย
ตารางเทียบเรตินอยด์ที่ควรรู้จัก
| ชนิด | ชื่อบนฉลาก | ต้องเปลี่ยนรูปกี่ขั้น | การระคาย | ซื้อได้อย่างไร |
|---|---|---|---|---|
| เรตินิลเอสเทอร์ | Retinyl Palmitate, Retinyl Acetate | 3 ขั้น | น้อยมาก | เครื่องสำอางทั่วไป |
| เรตินอล | Retinol | 2 ขั้น | น้อยถึงปานกลาง | เครื่องสำอางทั่วไป |
| เรตินัลดีไฮด์ | Retinal, Retinaldehyde | 1 ขั้น | ปานกลาง | เครื่องสำอางบางแบรนด์ |
| เตรทิโนอิน | Tretinoin, Retinoic Acid | ใช้ได้ทันที | มาก | ยา ต้องผ่านแพทย์ |
| อะดาพาลีน | Adapalene | ใช้ได้ทันที (สังเคราะห์) | น้อยที่สุดในกลุ่มยา | ในสหรัฐฯ ขายโดยไม่ต้องใช้ใบสั่ง ส่วนในไทยควรปรึกษาเภสัชกร |
| ทาซาโรทีน | Tazarotene | ใช้ได้ทันที (สังเคราะห์) | มาก | ยา ต้องผ่านแพทย์ |
| ไตรฟาโรทีน | Trifarotene | ใช้ได้ทันที (สังเคราะห์) | ปานกลางถึงมาก | ยา ต้องผ่านแพทย์ |
| ไอโซเตรทิโนอิน | Isotretinoin (ชนิดกิน) | ออกฤทธิ์ทั้งร่างกาย | มีผลข้างเคียงทั่วร่างกาย | ยาควบคุม ต้องมีแพทย์ติดตาม |
ข้อมูลระดับการระคายในตารางนี้อ้างอิงจาก DermNet ที่ระบุว่าอะดาพาลีนระคายน้อยที่สุดและเตรทิโนอินระคายมากที่สุดในกลุ่มยาทา ประกอบกับงานทบทวนใน PMC ที่ระบุว่าอาการระคายจากเรตินอยด์พบมากที่สุดกับเตรทิโนอินและทาซาโรทีน และพบน้อยกับอะดาพาลีน เรตินอล และเรตินัลดีไฮด์
กลุ่มเครื่องสำอาง: สามตัวที่คุณเลือกเองได้
เรตินิลเอสเทอร์
เป็นรูปที่เสถียรที่สุดและอ่อนที่สุด มักใส่ในครีมบำรุงทั่วไปเพื่อให้ฉลากเขียนได้ว่ามีวิตามินเอ เหมาะกับคนผิวบอบบางมากที่อยากเริ่มทำความคุ้นเคยกับตระกูลนี้ แต่ถ้าคาดหวังผลกับริ้วรอยหรือสิวที่ชัดเจน ตัวนี้มักไม่พอ
เรตินอล
ตัวที่มีข้อมูลในเครื่องสำอางมากที่สุด และเป็นตัวที่คนส่วนใหญ่เริ่มใช้ AAD ระบุว่าผลิตภัณฑ์เรตินอลที่ขายทั่วไปไม่จำเป็นต้องระบุความเข้มข้นบนฉลาก เราจึงต้องดูจากตำแหน่งในรายการส่วนผสม หรือเลือกแบรนด์ที่ระบุตัวเลขไว้ชัด
งานทบทวนใน PMC ชี้ว่าเรตินอลไม่เสถียรเมื่อโดนแสงและอากาศ บรรจุภัณฑ์จึงสำคัญ ขวดทึบแสง หลอดหรือขวดปั๊มที่ไม่ให้อากาศเข้า ดีกว่ากระปุกเปิดฝา วิธีเริ่มใช้ทีละสัปดาห์อยู่ใน เรตินอลสำหรับมือใหม่ และประโยชน์โดยรวมอยู่ใน เรตินอล ประโยชน์
เรตินัลดีไฮด์
อยู่ห่างจากกรดเรติโนอิกเพียงขั้นเดียว จึงทำงานเร็วกว่าเรตินอล งานทบทวนเดียวกันจัดเรตินัลดีไฮด์อยู่ในกลุ่มที่ระคายน้อยร่วมกับเรตินอลและอะดาพาลีน อย่างไรก็ตามในทางปฏิบัติ คนที่เปลี่ยนจากเรตินอลมาใช้เรตินัลมักรู้สึกว่าแรงขึ้น จึงควรเริ่มที่ความถี่ต่ำอีกครั้ง
กลุ่มยา: ตัวที่ควรใช้ผ่านแพทย์
เตรทิโนอิน
AAD ระบุว่าเตรทิโนอินเป็นเรตินอยด์ตัวแรกที่องค์การอาหารและยาสหรัฐฯ อนุมัติให้ใช้รักษาสิวในปี 1971 DermNet ระบุว่านอกจากสิวแล้ว เตรทิโนอินยังใช้กับผิวเสื่อมจากแดด และใช้ร่วมกับยาตัวอื่นในการรักษาฝ้า เป็นเรตินอยด์ที่มีข้อมูลเรื่องริ้วรอยมากที่สุด แต่ก็ระคายมากที่สุดเช่นกัน
อะดาพาลีน
เป็นเรตินอยด์สังเคราะห์ที่งานทบทวนใน PMC จัดเป็นรุ่นที่สาม เด่นเรื่องสิวอุดตันและสิวอักเสบ และระคายน้อยที่สุดในกลุ่มยาทา AAD ระบุว่าในสหรัฐฯ อะดาพาลีนซื้อได้โดยไม่ต้องใช้ใบสั่งแพทย์ สำหรับในไทย การจัดประเภทยาอาจต่างกัน ควรถามเภสัชกรก่อนซื้อ
ทาซาโรทีน
DermNet ระบุว่าใช้กับสิว รอยดำหลังการอักเสบในผิวสีเข้ม สะเก็ดเงิน และผิวเสื่อมจากแดด เป็นตัวที่แรงและระคายมาก และ DermNet ระบุชัดว่าจัดอยู่ในกลุ่มยาที่ห้ามใช้ระหว่างตั้งครรภ์
ไตรฟาโรทีน
ตัวใหม่ในกลุ่มนี้ DermNet ระบุว่าใช้กับสิวและภาวะผิวแห้งเป็นเกล็ดบางชนิด จุดเด่นคือใช้กับสิวบริเวณลำตัวได้ด้วย
ไอโซเตรทิโนอินชนิดกิน
AAD จัดไว้เป็นเรตินอยด์ชนิดกินสำหรับสิวรุนแรง เป็นยาที่มีผลข้างเคียงทั่วร่างกายและอันตรายมากต่อทารกในครรภ์ จึงต้องมีแพทย์สั่งจ่ายและติดตามเท่านั้น ไม่มีทางเลือกที่ปลอดภัยในการซื้อกินเอง
เลือกตามเป้าหมาย ไม่ใช่ตามความแรง
ความผิดพลาดที่เราเห็นบ่อยที่สุดคือการเลือกตัวที่แรงที่สุดเพราะคิดว่าจะได้ผลเร็วที่สุด ซึ่งมักจบที่ผิวพังและเลิกใช้ภายในเดือนเดียว ลองใช้ตารางนี้แทน
| เป้าหมาย | ตัวที่เหมาะเริ่ม | ขยับขึ้นเมื่อ |
|---|---|---|
| ผิวบอบบาง อยากลองใช้ | เรตินอลความเข้มข้นต่ำ หรือเรตินิลเอสเทอร์ | ใช้ 3 คืนต่อสัปดาห์ได้โดยไม่ลอก |
| ริ้วรอยเล็ก ผิวหมองไม่เรียบ | เรตินอล | ใช้ทุกคืนสบาย ๆ เกิน 3 เดือน |
| อยากได้ผลเร็วกว่าเรตินอล | เรตินัลดีไฮด์ | ปรึกษาแพทย์เรื่องเตรทิโนอิน |
| สิวอุดตันและสิวอักเสบ | อะดาพาลีน (ผ่านเภสัชกรหรือแพทย์) | แพทย์ประเมินว่าต้องเพิ่มยาตัวอื่น |
| ริ้วรอยจากแดดชัดเจน | เตรทิโนอินโดยแพทย์ | ตามที่แพทย์ปรับ |
| สิวรุนแรง สิวหัวช้าง | ไปพบแพทย์โดยตรง | ไม่ควรรักษาเอง |
ถ้าคุณมีทั้งสิวและอยากได้ผิวกระจ่าง กรดอะเซลาอิก เป็นอีกตัวเลือกที่ระคายน้อยกว่าเรตินอยด์และใช้ร่วมกันได้ในภายหลัง
กฎการใช้ที่เหมือนกันทุกชนิด
ไม่ว่าจะเป็นตัวไหน DermNet และ AAD ให้หลักการใช้ที่ตรงกันเป็นส่วนใหญ่
- ทาวันละครั้งก่อนนอน ผิวต้องแห้งสนิทหลังล้างหน้า
- เริ่มจากสูตรที่อ่อนที่สุด และใช้วันเว้นวันในช่วงแรก
- ปริมาณเท่าเมล็ดถั่วสำหรับทั้งหน้า
- เลี่ยงรอบดวงตา มุมปาก และริมฝีปาก
- ทากันแดดทุกวัน เพราะผิวช่วงแรกจะไวต่อแสงมากขึ้น งานทบทวนใน PMC ระบุว่าความไวต่อแสงนี้เกิดช่วงแรกและกลับมาปกติเมื่อผิวปรับตัว
DermNet ยังให้รายละเอียดเรื่องเนื้อสัมผัสที่ใช้ได้จริง เจลมองเห็นบนผิวน้อยที่สุด ส่วนครีมระคายน้อยที่สุด คนผิวแห้งหรือผิวบอบบางจึงควรเลือกเนื้อครีม การวางลำดับเรตินอยด์ร่วมกับสกินแคร์ตัวอื่นในรูทีนเช้าเย็นดูได้ที่ ขั้นตอนสกินแคร์เช้าเย็น
อาการที่เรียกว่าเรตินอยด์เดอร์มาไทติส
DermNet อธิบายว่าอาการระคายจากเรตินอยด์จะแสดงเป็นผิวแดง ลอก และแห้ง มักเกิดในช่วงสัปดาห์แรก ๆ AAD เตือนเพิ่มว่าในผิวสีเข้ม การระคายนี้ทิ้งรอยดำไว้ได้ ซึ่งเป็นเหตุผลที่คนไทยไม่ควรรีบเพิ่มความถี่ ถ้าผิวแดงแสบจนแต่งหน้าไม่ได้ ให้หยุด 3-5 วัน ทามอยส์เจอไรเซอร์ซ่อมผิว แล้วเริ่มใหม่ที่ความถี่ต่ำกว่าเดิม
สรุปเป็นภาพเดียว
ลองนึกภาพเรตินอยด์เป็นบันไดแปดขั้น ขั้นล่างสุดคือเรตินิลเอสเทอร์ที่ใช้ง่ายแต่ผลเบา ขั้นกลางคือเรตินอลและเรตินัลดีไฮด์ที่คุณเลือกเองได้จากร้านเครื่องสำอาง ขั้นบนคือยาทาที่แพทย์ควรเป็นคนเลือกให้ และขั้นสูงสุดคือยากินที่ต้องอยู่ภายใต้การดูแลใกล้ชิด คนส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องขึ้นไปถึงขั้นบน การยืนอยู่ที่ขั้นกลางอย่างสม่ำเสมอนานเป็นปี ร่วมกับกันแดดทุกวัน ให้ผลกับผิวมากกว่าการกระโดดไปขั้นบนแล้วเลิกกลางทาง
ก่อนซื้อขวดต่อไป ให้ถามตัวเองสามข้อ ผิวตอนนี้ทนเรตินอยด์ระดับไหนได้แล้ว เป้าหมายหลักคือสิว ริ้วรอย หรือสีผิว และพร้อมใช้ต่อเนื่องอย่างน้อยสามเดือนหรือเปล่า ถ้าตอบข้อสุดท้ายว่ายังไม่พร้อม ตัวที่อ่อนกว่าแต่ใช้ได้ทุกคืนคือคำตอบที่ดีกว่า
คำถามที่พบบ่อย
Retinyl Palmitate ในครีมกันแดดหรือครีมบำรุงช่วยลดริ้วรอยได้ไหม
ช่วยได้น้อยมาก เพราะผิวต้องเปลี่ยนมันหลายขั้นกว่าจะเป็นกรดเรติโนอิก ถ้าต้องการผลกับริ้วรอยจริง เรตินอลหรือเรตินัลดีไฮด์ที่ระบุความเข้มข้นชัดเจนจะคุ้มกว่า
อะดาพาลีนใช้ลดริ้วรอยได้ไหม
อะดาพาลีนพัฒนามาเพื่อรักษาสิวเป็นหลัก ข้อมูลเรื่องริ้วรอยมีน้อยกว่าเตรทิโนอิน คนที่มีทั้งสิวและอยากดูแลริ้วรอยเล็กน้อยใช้ได้ แต่ถ้าเป้าหมายหลักคือริ้วรอยจากแดด เตรทิโนอินมีข้อมูลรองรับมากกว่า
Granactive Retinoid หรือ HPR คืออะไร
เป็นชื่อทางการค้าของ Hydroxypinacolone Retinoate ซึ่งเป็นเอสเทอร์ของกรดเรติโนอิก ผู้ผลิตระบุว่าระคายน้อย แต่งานวิจัยอิสระในคนยังมีจำกัด จึงยังเทียบความแรงกับเรตินอลแบบตรง ๆ ได้ยาก
ทาเรตินอยด์ตอนเช้าได้ไหม
แหล่งข้อมูลทางการแพทย์แนะนำให้ทาก่อนนอน เพราะเรตินอยด์หลายตัวเสื่อมสลายเมื่อโดนแสง และผิวช่วงแรกของการใช้จะไวต่อแดดมากขึ้น
เปลี่ยนจากเรตินอลเป็นเตรทิโนอินต้องทำอย่างไร
เตรทิโนอินเป็นยา ควรให้แพทย์เลือกความเข้มข้นและนัดติดตาม การเคยใช้เรตินอลมาก่อนช่วยให้ผิวปรับตัวได้ดีขึ้น แต่ช่วงแรกก็ยังต้องเริ่มวันเว้นวันเหมือนคนเริ่มใหม่
แหล่งอ้างอิง
- Retinoid or retinol? | American Academy of Dermatology
- Topical retinoids | DermNet
- Retinoids in the treatment of skin aging: an overview of clinical efficacy and safety | Clinical Interventions in Aging (PMC)
